Bezpieczeństwo jądrowe i ryzyko proliferacji broni jądrowej wracają do centrum debaty publicznej wraz z rozwojem technologii małych reaktorów modułowych SMR. Państwa poszukujące niskoemisyjnych źródeł energii widzą w SMR szansę na przyspieszoną dekarbonizację, rozwój przemysłu i poprawę bezpieczeństwa energetycznego. Jednocześnie pojawia się pytanie, czy szerokie wdrożenie SMR nie stworzy nowych wektorów dostępu do materiałów rozszczepialnych i technologii podwójnego zastosowania, które mogłyby zostać wykorzystane do produkcji broni jądrowej. Analiza wpływu SMR na ryzyko proliferacji wymaga połączenia perspektywy technicznej, regulacyjnej i geopolitycznej.

Czym są reaktory SMR i dlaczego ich rozwój jest tak dynamiczny?

Small Modular Reactors (SMR) to klasa reaktorów jądrowych o mocy zazwyczaj do 300 MWe, projektowanych jako jednostki fabrycznie wytwarzane i modułowo instalowane w docelowej lokalizacji. Różnią się one od klasycznych dużych bloków jądrowych nie tylko rozmiarem, lecz także filozofią projektowania, łańcuchami dostaw oraz potencjalnymi zastosowaniami – od zasilania sieci krajowych, przez przemysł ciężki, po odsalanie wody i produkcję wodoru.

Dynamiczny rozwój SMR wynika z kilku czynników, które jednocześnie wpływają na kontekst proliferacyjny:

• możliwość instalacji w krajach bez rozbudowanej infrastruktury sieciowej, także w regionach politycznie niestabilnych;
• projektowanie wielu SMR jako jednostek gotowego paliwa (tzw. cartridge fuel) z długimi cyklami pracy bez przeładunku na miejscu;
• rozwój nowych typów paliwa, w tym HALEU (High-Assay Low-Enriched Uranium), o wyższym stopniu wzbogacenia;
• zróżnicowanie technologiczne: reaktory wodne, wysokotemperaturowe, ciekłosodowe, ołowiowe czy na stopione sole, w tym część potencjalnie ukierunkowana na zamykanie cyklu paliwowego i ponowne wykorzystanie paliwa wypalonego.

Te cechy sprawiają, że SMR są atrakcyjne z punktu widzenia energetyki, ale również zmieniają mapę potencjalnych zagrożeń proliferacyjnych: zwiększają liczbę obiektów jądrowych na świecie, różnicują stosowane technologie i tworzą nowe zależności w łańcuchu dostaw uranu, paliwa oraz usług wzbogacania i przerobu.

Podstawy proliferacji jądrowej – materiały, technologie, kontrola

Zrozumienie wpływu SMR na proliferację broni jądrowej wymaga krótkiego przypomnienia, co jest kluczowe dla programu wojskowego. Ryzyko proliferacji koncentruje się wokół dostępu do:

• materiałów rozszczepialnych klasy wojskowej: wysoko wzbogaconego uranu (HEU, powyżej 20% U‑235, typowo ~90%) lub plutonu o odpowiednim składzie izotopowym;
• infrastruktury do wzbogacania uranu (wirówki gazowe, dyfuzja gazowa, techniki laserowe), którą można utajenie wykorzystać do produkcji HEU;
• instalacji do przerobu paliwa wypalonego, pozwalających na separację plutonu z paliwa pochodzącego z reaktora;
• kompetencji naukowo-technicznych (know-how, projektowanie głowic, materiałoznawstwo, systemy dostarczania).

Globalny reżim nieproliferacyjny – oparty o Traktat o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej (NPT), system zabezpieczeń Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej (MAEA), porozumienia dostawców (np. Grupa Dostawców Jądrowych, NSG) oraz szereg inicjatyw politycznych – ma na celu ograniczenie swobodnego transferu materiałów i technologii podwójnego zastosowania. SMR wpisują się w te ramy, ale wnoszą do nich nowe wyzwania.

Specyfika SMR a ryzyko proliferacji – główne osie analizy

Ocena wpływu technologii SMR na ryzyko proliferacji broni jądrowej powinna objąć kilka wymiarów:

• typ reaktora i rodzaj paliwa (stopień wzbogacenia, skład izotopowy);
• cykl paliwowy – otwarty, częściowo zamknięty, lokalny lub scentralizowany;
• model biznesowy dostawy paliwa (fuel leasing, take-back, czy lokalna produkcja);
• stopień rozproszenia instalacji i możliwość ich monitorowania;
• poziom automatyzacji i wymagana obecność personelu na miejscu;
• konfiguracja prawna i traktatowa państwa użytkownika.

W tej perspektywie część rozwiązań SMR może ograniczać ryzyko proliferacji w porównaniu z klasycznymi elektrowniami, inne zaś – zwłaszcza związane z paliwami o wyższym wzbogaceniu lub reaktorami prędkimi – mogą je istotnie zwiększać.

Typy reaktorów SMR i ich profil proliferacyjny

Pod pojęciem SMR kryje się szeroka gama technologii. Ich właściwości proliferacyjne znacząco się różnią, co ma kluczowe znaczenie dla polityki nieproliferacyjnej i planowania regulacji.

SMR oparte na lekkiej wodzie (LWR, PWR, BWR)

Najbardziej zaawansowaną grupą są SMR bazujące na klasycznych technologiach reaktorów ciśnieniowych (PWR) i wrzących (BWR), z paliwem uranowym wzbogaconym do ok. 4–5% U‑235. Pod względem proliferacyjnym ich profil jest podobny do dużych elektrowni jądrowych:

• materiałem wejściowym jest nisko wzbogacony uran (LEU), nieprzydatny bezpośrednio do konstrukcji broni;
• paliwo wypalone zawiera pluton, jednak jego skład izotopowy jest niekorzystny do zastosowań wojskowych, chyba że prowadzi się krótkie cykle wypalania;
• brak jest konieczności lokalnego przerobu paliwa, co sprzyja modelowi scentralizowanego cyklu paliwowego.

W tej grupie SMR głównym ryzykiem proliferacyjnym pozostaje potencjalna chęć danego państwa do rozbudowy własnych zdolności wzbogacania uranu w celu zapewnienia sobie dostaw paliwa – co, przy odpowiedniej konfiguracji technicznej, może być wykorzystane do produkcji HEU. Sam reaktor SMR typu LWR zwykle nie zwiększa skokowo tego ryzyka, ale może stanowić argument polityczny za rozwijaniem infrastruktury wzbogacania.

SMR wykorzystujące paliwo HALEU

Szczególną uwagę środowiska nieproliferacyjnego budzą projekty SMR, które przewidują wykorzystanie paliwa HALEU, czyli uranu wzbogaconego do poziomu 5–19,75% U‑235 – wyższego niż w konwencjonalnych reaktorach. HALEU jest postrzegane jako „pomost” pomiędzy paliwem cywilnym a wojskowym:

• produkcja HALEU wymaga infrastruktury wzbogacania zdolnej technicznie do produkcji HEU;
• materiał o wyższym wzbogaceniu skraca ścieżkę technologiczną do poziomu broniowego, zmniejszając wymagany nakład pracy separacyjnej (SWU);
• w przypadku utraty kontroli nad zapasami HALEU, potencjalny aktor proliferacyjny startuje z wyższego punktu wyjściowego niż przy LEU.

Projekty SMR na HALEU często zakładają paliwo o wydłużonym cyklu pracy – nawet kilkunastoletniego – bez przeładunku, co z jednej strony utrudnia manipulację paliwem na miejscu, a z drugiej generuje konieczność stworzenia globalnego rynku HALEU. Koncentracja jego produkcji w kilku państwach może ułatwić nadzór, ale jednocześnie tworzy presję geopolityczną na rozwój własnych zdolności wzbogacania przez kraje importujące.

Reaktory prędkie, reaktory na stopione sole i zamknięty cykl paliwowy

Część projektów SMR obejmuje zaawansowane technologie reaktorowe, w tym:

• reaktory prędkie chłodzone sodem lub ołowiem (SFR, LFR);
• reaktory wysokotemperaturowe (HTGR);
• reaktory na stopione sole (MSR), w tym z paliwem rozpuszczonym w soli;
• rozwiązania ukierunkowane na regenerację paliwa (breeding) i zamykanie cyklu paliwowego.

Z perspektywy proliferacji mogą one:

• produkować pluton o składzie izotopowym bliższym plutonowi klasy wojskowej, jeśli tak zostaną zaprojektowane i eksploatowane;
• wymagać lub sprzyjać rozwojowi technologii przerobu paliwa wypalonego (reprocessing), co zasadniczo zwiększa ryzyko proliferacji;
• wykorzystywać innowacyjne paliwa (np. z dodatkiem toru), które generują nowe ścieżki pozyskiwania materiału rozszczepialnego (U‑233).

W szczególności reaktory na stopione sole, gdzie paliwo ma postać ciekłą, wymagają zupełnie innych rozwiązań w zakresie zabezpieczeń i kontroli materiałów jądrowych (safeguards by design). Utrzymanie przejrzystości cyklu paliwowego w takich systemach jest większym wyzwaniem niż w klasycznych LWR, co rodzi pytania o dostosowanie narzędzi MAEA do nowych technologii.

Model dostaw paliwa SMR a ryzyko proliferacji

Jednym z kluczowych aspektów wpływu SMR na bezpieczeństwo jądrowe jest model biznesowy i techniczny dostaw paliwa. Analiza uwzględnia trzy główne podejścia.

Model „czarna skrzynka” – paliwo w leasingu i odbiór przez dostawcę

W tym modelu eksporter technologii SMR dostarcza klientowi gotowe moduły reaktora z załadowanym paliwem, a po zakończeniu cyklu eksploatacyjnego odbiera całe zużyte paliwo do własnego kraju. Z punktu widzenia proliferacji ma to istotne zalety:

• państwo użytkownika nie ma dostępu ani do procesu produkcji paliwa, ani do przerobu paliwa wypalonego;
• zapasy paliwa są minimalizowane i pozostają pod kontrolą państwa-dostawcy, będącego zazwyczaj członkiem NPT z rozbudowaną infrastrukturą zabezpieczeń;
• ułatwia to stosowanie zintegrowanych systemów pomiarowych oraz zdalnego monitoringu.

Ten schemat ogranicza bodźce do budowy własnych zakładów wzbogacania oraz przerobu, co redukuje ryzyko proliferacji umożliwianej przez SMR. Wadą jest jednak silne uzależnienie polityczne od dostawcy i potencjalne ryzyko wykorzystania paliwa jako narzędzia nacisku geopolitycznego.

Model częściowo zlokalizowany – montaż i przeładunek u odbiorcy

W tym wariancie paliwo nadal jest dostarczane z zagranicy, lecz operacje montażu, przeładunku i magazynowania paliwa odbywają się na terenie państwa użytkownika. Wymusza to rozwój lokalnych kompetencji w zakresie logistyki paliwa jądrowego, procedur bezpieczeństwa jądrowego oraz infrastruktury przechowywania. Z punktu widzenia proliferacji:

• rosną możliwości gromadzenia zapasów paliwa oraz prowadzenia analiz materiałowych na miejscu;
• konieczne jest ścisłe stosowanie systemu zabezpieczeń MAEA, w tym inspekcji, monitoringu ciągłego i bilansowania materiałów jądrowych;
• przeniesienie części łańcucha wartości zwiększa presję polityczną na rozwój krajowego cyklu paliwowego.

Ryzyko proliferacji jest tu wyższe niż w modelu „czarnej skrzynki”, ale nadal relatywnie ograniczone, jeśli nie dochodzi do lokalnej produkcji paliwa ani przerobu wypalonego.

Model pełnej lokalizacji cyklu paliwowego

Największe ryzyko proliferacji wiąże się z sytuacją, gdy wraz z wdrażaniem SMR państwo rozwija pełny krajowy cykl paliwowy: od wydobycia rud uranu, poprzez wzbogacanie, produkcję paliwa, aż po przerób lub długoterminowe składowanie. W takim przypadku:

• infrastruktura do produkcji paliwa cywilnego może zostać wykorzystana do wytwarzania HEU lub separacji plutonu;
• sekretne przeznaczenie części strumienia materiałowego do programu wojskowego jest technicznie łatwiejsze;
• rola inspekcji międzynarodowych i transparentności staje się krytyczna dla utrzymania zaufania.

Niektóre państwa mogą argumentować, że rozwój SMR wymaga samodzielności w zakresie paliwa – zwiększając tym samym presję na uznanie prawa do wzbogacania uranu jako elementu „prawa do pokojowego wykorzystania energii jądrowej”. Ta kolizja między prawem do technologii a ryzykiem proliferacji jest jednym z najtrudniejszych politycznie zagadnień związanych z masowym wdrażaniem SMR.

Rozproszenie instalacji SMR a wyzwania dla MAEA

Reaktory SMR są projektowane tak, aby:

• były możliwe do instalacji w odległych lokalizacjach, z dala od dużych ośrodków przemysłowych;
• wymagały ograniczonej liczby personelu i możliwie małej ingerencji operatora;
• charakteryzowały się wysokim poziomem pasywnego bezpieczeństwa.

Jednak z punktu widzenia nieproliferacji rodzi to wyzwania:

• znaczący wzrost liczby obiektów jądrowych na świecie, które MAEA musi objąć zabezpieczeniami;
• konieczność opracowania nowych metod zdalnego monitoringu, odpowiednich dla małych, często ustandaryzowanych jednostek;
• trudność w prowadzeniu częstych inspekcji fizycznych w miejscach trudno dostępnych.

Rozproszenie terytorialne SMR może zwiększyć ryzyko nieautoryzowanej manipulacji paliwem lub prób obejścia systemu zabezpieczeń, szczególnie w regionach doświadczających niestabilności politycznej, konfliktów zbrojnych lub działalności grup terrorystycznych. W odpowiedzi rozwijane są koncepcje „safeguards by design” – integrowania środków zabezpieczeń już na etapie projektowania reaktora, co ma ułatwić wykrywanie wszelkich nieprawidłowości materiałowych.

Czy SMR utrudniają, czy ułatwiają budowę broni jądrowej?

Ocena netto wpływu SMR na globalne ryzyko proliferacji broni jądrowej jest złożona i zależy od przyjętych założeń. Można wyróżnić szereg mechanizmów ograniczających i zwiększających to ryzyko.

Mechanizmy potencjalnie ograniczające proliferację

SMR mogą w pewnych warunkach wzmocnić reżim nieproliferacyjny:

• model „paliwo w leasingu” redukuje motywację do rozwijania krajowego wzbogacania;
• standaryzacja konstrukcji ułatwia tworzenie zunifikowanych procedur zabezpieczeń i monitoringu;
• pasywne systemy bezpieczeństwa i szczelność modułów utrudniają nieautoryzowany dostęp do rdzenia i paliwa;
• międzynarodowe partnerstwa SMR (konsorcja kilku państw) zwiększają przejrzystość i wymóg stosowania najwyższych standardów MAEA.

W scenariuszu optymistycznym SMR stają się narzędziem oferowania energii jądrowej „w wersji usługowej” (nuclear as a service), w której najbardziej wrażliwe elementy cyklu paliwowego pozostają pod kontrolą kilku stabilnych dostawców, a państwa użytkownicy korzystają z energii bez potrzeby rozbudowy potencjału technologicznego o charakterze strategicznym.

Mechanizmy zwiększające ryzyko proliferacji

Z drugiej strony, SMR mogą otworzyć nowe ścieżki do broni jądrowej:

• rozszerzenie rynku uranu i HALEU zwiększa presję na budowę własnych zakładów wzbogacania;
• wzrost liczby krajów eksploatujących reaktory, w tym w regionach napięć, zwiększa pulę potencjalnych aktorów proliferacyjnych;
• zaawansowane SMR z zamkniętym cyklem paliwowym ułatwiają dostęp do plutonu lub U‑233;
• potencjalne luki regulacyjne wynikające z nowości technologii mogą zostać wykorzystane do obejścia istniejących norm.

Ocena bilansu tych efektów zależy od tego, jak szybko uda się dostosować mechanizmy kontroli, normy eksportowe i praktyki przemysłowe do specyfiki SMR. Bez aktywnego zarządzania ryzykiem proliferacji, ekspansja SMR może przynieść niezamierzone konsekwencje dla globalnego bezpieczeństwa.

Regulacje międzynarodowe a SMR – rola NPT, MAEA i NSG

Kluczowe instrumenty prawne nie zostały zaprojektowane z myślą o SMR, ale ich ogólne postanowienia obejmują również tę klasę technologii. Istotne jest jednak, jak zostaną zinterpretowane i zastosowane w praktyce.

NPT i prawo do pokojowego wykorzystania energii jądrowej

NPT opiera się na trzech filarach: nieproliferacji, rozbrojeniu i prawie do pokojowego wykorzystania energii jądrowej. Rozwój SMR może wzmocnić trzeci filar, ułatwiając dostęp do energii jądrowej państwom rozwijającym się. Jednocześnie:

• państwa mogą powoływać się na art. IV NPT, argumentując prawo do rozwoju pełnego cyklu paliwowego jako warunku wdrożenia SMR;
• brak precyzyjnych norm dotyczących paliw HALEU i zaawansowanych cykli paliwowych może prowadzić do sporów interpretacyjnych;
• konieczna jest polityczna zgoda na to, czy i w jakim zakresie rozwój SMR powinien być powiązany z dodatkowymi zobowiązaniami nieproliferacyjnymi (np. protokół dodatkowy MAEA).

System zabezpieczeń MAEA i „safeguards by design”

MAEA odpowiada za weryfikację, czy państwa nie przekierowują materiałów jądrowych z programów cywilnych do wojskowych. W kontekście SMR szczególnego znaczenia nabierają:

• opracowanie standardowych procedur zabezpieczeń dla powtarzalnych modułów reaktorowych;
• integracja czujników, liczników i systemów monitoringu w konstrukcję reaktora (safeguards by design);
• zdalne, ciągłe monitorowanie kamerami, czujnikami i systemami telemetrycznymi, minimalizujące potrzebę częstych wizyt inspektorów.

Wyzwanie polega na tym, że tempo rozwoju projektów SMR przewyższa niekiedy tempo rewizji wytycznych MAEA. Dlatego tak istotny jest wczesny dialog między projektantami reaktorów, regulatorami krajowymi i MAEA, aby już na etapie koncepcji uwzględniać wymagania zabezpieczeń.

Grupa Dostawców Jądrowych (NSG) i kontrola eksportu

NSG tworzy wytyczne dotyczące eksportu materiałów, urządzeń i technologii jądrowych, aby zapobiec wykorzystaniu ich do budowy broni. W odniesieniu do SMR szczególnie istotne są:

• definicja elementów i technologii specyficznych dla SMR, które powinny podlegać kontroli;
• ustalenie kryteriów eksportu paliw HALEU i powiązanych technologii wzbogacania;
• wymóg stosowania protokołu dodatkowego MAEA jako warunku eksportu zaawansowanych SMR.

Jeśli wytyczne NSG nie zostaną szybko dostosowane do specyfiki SMR, istnieje ryzyko powstania luk regulacyjnych, które mogą zostać wykorzystane do pozyskania wrażliwych technologii pod pozorem cywilnych projektów energetycznych.

Strategie minimalizacji ryzyka proliferacji w erze SMR

Aby ograniczyć potencjalne negatywne skutki ekspansji SMR dla bezpieczeństwa globalnego, konieczne jest wdrożenie pakietu środków technicznych, prawnych i politycznych.

Środki techniczne i projektowe

• preferowanie projektów SMR opartych na nisko wzbogaconym uranie (LEU) z paliwem o niższym potencjale wojskowym;
• design reaktorów utrudniający nieautoryzowany dostęp do paliwa, np. zintegrowane moduły hermetyczne;
• wbudowane systemy pomiaru i monitoringu materiałów jądrowych, raportujące w czasie rzeczywistym do krajowego regulatora i MAEA;
• unikanie, tam gdzie to możliwe, rozwiązań wymagających lokalnego przerobu paliwa wypalonego.

Środki regulacyjne i traktatowe

• powiązanie eksportu SMR z przyjęciem przez państwo odbiorcę protokołu dodatkowego MAEA i pełną współpracą inspekcyjną;
• wprowadzenie międzynarodowych standardów dotyczących bezpieczeństwa fizycznego i cyberbezpieczeństwa instalacji SMR;
• promowanie regionalnych centrów usług wzbogacania i przerobu, pod międzynarodowym nadzorem, zamiast rozproszonej infrastruktury krajowej;
• aktualizacja wytycznych NSG w zakresie paliw HALEU i technologii zaawansowanych reaktorów.

Środki polityczne i budowa zaufania

• międzynarodowe inicjatywy transparentności, w ramach których państwa publikują szczegółowe informacje o swoich programach SMR;
• programy współpracy naukowej i szkoleniowej, które wiążą wsparcie technologiczne z silnymi zobowiązaniami nieproliferacyjnymi;
• dialog regionalny w obszarach napięć (Bliski Wschód, Azja Wschodnia) dotyczący zasad wdrażania SMR w sposób minimalizujący wyścig zbrojeń.

SMR w kontekście geopolitycznym – nowe zależności i linie podziału

Rozwój SMR ma również wymiar geopolityczny, który bezpośrednio wpływa na ryzyko proliferacji. Dostawcy technologii – m.in. USA, Kanada, Francja, Rosja, Chiny, Korea Południowa – konkurują o rynki zbytu, oferując pakiety finansowania, szkolenia i wsparcie regulacyjne. Dla państw-importerów wybór partnera oznacza często długoterminowe zobowiązania strategiczne.

Możliwe scenariusze obejmują:

• powstanie „stref wpływów SMR”, w których określony dostawca dominuje, co może wpływać na decyzje polityczne państw-klientów;
• wykorzystanie oferty SMR jako instrumentu polityki zagranicznej, również w kontekście bezpieczeństwa wojskowego;
• konkurencję norm: różni dostawcy mogą proponować odmienne standardy zabezpieczeń i przejrzystości, co może prowadzić do „wyścigu w dół” w zakresie wymogów nieproliferacyjnych.

Jeżeli SMR staną się szeroko stosowanym narzędziem polityki energetycznej, globalne wysiłki nieproliferacyjne będą musiały uwzględnić tę nową geopolityczną mapę, przeciwdziałając pokusie osłabiania wymogów w celu zdobycia rynku.

Perspektywa Polski i Unii Europejskiej wobec ryzyka proliferacji SMR

Dla krajów takich jak Polska, które rozważają wdrożenie SMR jako uzupełnienie dużych elektrowni jądrowych, kwestia proliferacji ma charakter głównie międzynarodowy i wizerunkowy. Polska jest stroną NPT, współpracuje z MAEA i funkcjonuje w ramach rygorystycznego reżimu unijnego dotyczącego energii jądrowej (Euratom). W tym kontekście:

• projekty SMR będą podlegały nie tylko krajowemu dozoru jądrowemu, ale również wymogom Euratom i standardom MAEA;
• wybór technologii (np. PWR na LEU vs. zaawansowane reaktory na HALEU) będzie miał znaczenie dla percepcji międzynarodowej i zaufania;
• współpraca z renomowanymi partnerami technologiczno-politycznymi może wzmocnić przekaz, że polski program jądrowy ma charakter wyłącznie cywilny i jest wzorcowo przejrzysty.

Na poziomie Unii Europejskiej rozwój SMR stwarza okazję do wypracowania wspólnych standardów w zakresie zabezpieczeń, cyberbezpieczeństwa i ochrony fizycznej, które mogłyby stać się punktem odniesienia globalnie. To potencjalnie ogranicza ryzyko proliferacyjne poprzez promowanie wysokich norm w całym łańcuchu dostaw.

FAQ

Jak małe reaktory modułowe SMR wpływają na ryzyko proliferacji broni jądrowej? SMR wpływają na proliferację zarówno pozytywnie, jak i negatywnie. Z jednej strony modele „paliwa w leasingu”, hermetyczne moduły i standaryzacja konstrukcji ograniczają motywację do budowy lokalnego cyklu paliwowego. Z drugiej – rozwój paliw HALEU, zwiększenie liczby państw z programem jądrowym i część zaawansowanych projektów z zamkniętym cyklem paliwowym tworzą nowe wektory dostępu do materiałów rozszczepialnych. Ostateczny efekt zależy od tego, czy SMR będą wdrażane wraz z wzmocnionymi zabezpieczeniami MAEA i restrykcyjnymi zasadami eksportu.

Czy paliwo HALEU stosowane w SMR zwiększa ryzyko wykorzystania energii jądrowej do celów wojskowych? Paliwo HALEU, o wzbogaceniu uranu do 19,75% U‑235, istotnie zmienia profil proliferacyjny SMR. Do jego produkcji potrzebna jest infrastruktura wzbogacania zdolna technicznie do wytwarzania HEU, a więc materiału klasy broniowej. Przejście z HALEU do HEU wymaga mniejszego nakładu pracy separacyjnej niż w przypadku klasycznego LEU. To oznacza, że państwo dysponujące zapasami HALEU i wirówkami ma krótszą ścieżkę do potencjalnej broni jądrowej. Z tego powodu eksperci postulują objęcie HALEU szczególnie ścisłym nadzorem MAEA i rygorystyczną kontrolą eksportu.

Jakie mechanizmy kontroli MAEA są stosowane w odniesieniu do reaktorów SMR? W odniesieniu do SMR MAEA opiera się na tych samych zasadach, co dla dużych elektrowni, ale musi dostosować narzędzia do specyfiki małych modułów. Stosowane są bilanse materiałów jądrowych, inspekcje na miejscu, plomby oraz systemy zdalnego monitoringu wizyjnego i czujnikowego. Coraz większą rolę odgrywa koncepcja „safeguards by design”, czyli projektowanie SMR z wbudowanymi punktami pomiaru i kontrolnymi. Dzięki temu agencja może szybciej wykryć wszelkie nieprawidłowości, takie jak zniknięcie elementów paliwowych czy nietypowe zmiany w konfiguracji reaktora, co zmniejsza ryzyko nieujawnionego przekierowania materiału.

Czy wdrożenie SMR w krajach rozwijających się zwiększa globalne ryzyko proliferacji? Wprowadzenie SMR do krajów rozwijających się nie musi automatycznie zwiększać ryzyka proliferacji, ale wymaga spełnienia kilku warunków. Kluczowe są: wybór technologii o niskim potencjale wojskowym (np. LWR na LEU), zastosowanie modelu paliwa z pełnym odbiorem przez dostawcę oraz zobowiązanie do współpracy z MAEA, najlepiej z protokołem dodatkowym. Problem pojawia się, gdy państwo traktuje SMR jako pretekst do budowy własnych zdolności wzbogacania lub przerobu paliwa. Dlatego oferty SMR dla Globalnego Południa powinny być powiązane z pakietem gwarancji nieproliferacyjnych i wsparciem przy tworzeniu silnego dozoru jądrowego.

Jak można ograniczyć ryzyko proliferacji związane z rozwojem technologii SMR? Ograniczenie ryzyka proliferacji przy rozwoju SMR wymaga pakietu skoordynowanych działań. Po pierwsze, trzeba promować projekty oparte na LEU oraz modele paliwowe z odbiorem wypalonego paliwa przez dostawcę. Po drugie, konieczne jest zintegrowanie zabezpieczeń MAEA już na etapie projektowania reaktorów i wdrożenie zaawansowanego zdalnego monitoringu. Po trzecie, eksport SMR powinien być uzależniony od udziału danego państwa w NPT, wdrożenia protokołu dodatkowego i silnego krajowego dozoru jądrowego. Wreszcie, aktualizacja wytycznych NSG dotyczących HALEU i zaawansowanych cykli paliwowych jest kluczowa, by uniknąć luk wykorzystywanych do celów wojskowych.