Powstawanie jezior po kopalniach odkrywkowych to jedno z najbardziej charakterystycznych zjawisk środowiskowych związanych z energetyką węglową. Gigantyczne wyrobiska, powstałe w wyniku eksploatacji węgla brunatnego lub kamiennego metodą odkrywkową, po zakończeniu wydobycia mogą zostać wypełnione wodą i przekształcone w rozległe zbiorniki. Z jednej strony są one postrzegane jako narzędzie rekultywacji terenów pogórniczych, z drugiej – niosą poważne konsekwencje hydrologiczne, społeczne i gospodarcze dla całych regionów energetycznych. Zrozumienie procesów powstawania takich jezior, ich oddziaływania na bilans wodny oraz długoterminowego bezpieczeństwa środowiskowego jest kluczowe w kontekście transformacji sektora węglowego i planowania sprawiedliwej transformacji regionów górniczych.

Geneza wyrobisk po kopalniach odkrywkowych a energetyka węglowa

Kopalnie odkrywkowe węgla brunatnego i kamiennego powstają w miejscach występowania płytko zalegających złóż. Eksploatacja tego typu polega na usunięciu nadkładu (gleby, skał, osadów) i odsłonięciu pokładu węgla. W efekcie tworzy się rozległe, głębokie wyrobisko, często o powierzchni kilkuset lub kilku tysięcy hektarów i głębokości przekraczającej 100 metrów. W klasycznym modelu rozwoju sektora węgla brunatnego w Polsce (Bełchatów, Turów, Konin) takie wyrobiska są ściśle powiązane z pracą elektrowni, siecią przesyłową oraz lokalnym układem odwadniania i ujęć wód podziemnych.

Energetyka oparta na węglu przez dekady zakładała długoterminowe użytkowanie złoża, a rekultywacja była odsuwana w czasie do momentu wyczerpania zasobów. Dopiero zamykanie kolejnych kopalń odkrywkowych, spadek udziału węgla w miksie energetycznym oraz rosnące wymagania środowiskowe Unii Europejskiej sprawiły, że problem pustych wyrobisk i decyzji: zasypać, przekształcić w zbiornik wodny czy pozostawić częściowo suchy, stał się jednym z kluczowych zagadnień polityki surowcowej i klimatycznej.

Mechanizmy powstawania jezior powyrobiskowych

Jeziora po kopalniach odkrywkowych mogą powstawać w sposób naturalny lub kontrolowany. W praktyce przemysłowej dominuje celowa, zaplanowana rekultywacja wodna, jednak zrozumienie naturalnych procesów ma duże znaczenie przy szacowaniu ryzyk dla środowiska i infrastruktury.

Naturalne wypełnianie wyrobisk wodą

Po zatrzymaniu systemu odwadniania kopalni (pomp obniżających poziom wód gruntowych) rozpoczyna się proces stopniowego podnoszenia się zwierciadła wód podziemnych. Jeśli dno wyrobiska przecina poziomy wodonośne, wyrobisko działa jak duży lej depresyjny w odwrotnym kierunku – zaczyna się napełniać wodami gruntowymi oraz powierzchniowymi. Do tego dochodzi dopływ wód opadowych, roztopowych oraz spływ z otaczającego zlewniowo obszaru. W regionach górniczych, silnie odwodnionych przez dekady, ten proces może trwać dziesiątki lat i wpływa na bilans wodny zlewni.

Sztuczne zalewanie i rekultywacja wodna

W kontrolowanym scenariuszu, preferowanym obecnie w wielu krajach UE, kopalnia przygotowuje projekt docelowego zbiornika wodnego, określający jego głębokość, linie brzegowe, strefy ochronne i przeznaczenie gospodarcze. Zastosowanie znajdują m.in.:

• zasilanie wodą z rzek poprzez kanały doprowadzające,
• odprowadzanie wód z sąsiednich zbiorników retencyjnych,
• stopniowe ograniczanie odwodnienia tak, by panować nad szybkością podnoszenia się lustra wody,
• modelowanie skarp i brzegów w celu minimalizacji osuwisk i erozji.

Taki sposób powstawania jezior powyrobiskowych zmniejsza ryzyko niekontrolowanych deformacji terenu, umożliwia lepsze zaplanowanie docelowych funkcji zbiornika (rekreacja, retencja, chłodzenie elektrowni, energetyka odnawialna) i poprawia bezpieczeństwo ludności.

Hydrologiczne skutki powstawania jezior po kopalniach odkrywkowych

Przekształcenie głębokiego wyrobiska w duży zbiornik wodny radykalnie zmienia warunki hydrologiczne w skali lokalnej i regionalnej. W sektorze węglowym, gdzie przez dziesięciolecia prowadzono intensywne odwodnienia obniżające poziom wód podziemnych, proces ten oznacza częściową odbudowę zasobów wodnych, ale także nowe ryzyka.

Wpływ na wody podziemne i powierzchniowe

Utworzenie jeziora po odkrywce powoduje zmianę kierunków przepływu wód podziemnych – wyrobisko staje się dużym zbiornikiem drenującym, do którego napływają wody z otaczających warstw wodonośnych. Może to prowadzić do:

• podwyższenia poziomu wód gruntowych w sąsiednich dolinach i na terenach rolniczych,
• stopniowego wyrównywania się poziomu wód z historycznym stanem sprzed uruchomienia kopalni,
• zmiany wydajności studni i ujęć komunalnych, wymagającej aktualizacji bilansów wodnych,
• konieczności przebudowy systemów melioracyjnych i przeciwpowodziowych.

Odprowadzanie nadmiaru wody z powstającego zbiornika do rzeki lub istniejących kanałów musi być precyzyjnie dobrane, by nie doprowadzić do lokalnych podtopień oraz zaburzeń reżimu przepływów biologicznych w ciekach.

Bilans wodny regionów energetycznych

Regiony zależne od energetyki węglowej, takie jak Zagłębie Bełchatowskie czy Łużyce w Niemczech, zmagają się z długoterminowymi skutkami wielkoskalowego odwodnienia. Tworzenie jezior w wyrobiskach po kopalniach odkrywkowych staje się jednym z głównych narzędzi odbudowy bilansu wodnego. Jednocześnie nowe zbiorniki muszą konkurować o wodę z innymi sektorami: rolnictwem, wodociągami komunalnymi, przemysłem oraz ochroną obszarów cennych przyrodniczo.

W prognozach hydrologicznych uwzględnia się czynniki takie jak: zmiany klimatu, częstsze susze, rosnące zapotrzebowanie na wodę pitną i potrzeby ekosystemów. Jeziora powyrobiskowe mogą w przyszłości odgrywać rolę strategicznych rezerwuarów wody, ale tylko wtedy, gdy ich napełnianie nie będzie odbywać się kosztem nadmiernego uszczuplenia zasobów rzek i wód podziemnych w szerszej skali zlewniowej.

Jakość wód w jeziorach po kopalniach odkrywkowych

Jednym z najczęściej zadawanych pytań jest: czy woda w jeziorach pokopalnianych jest czysta i bezpieczna? Odpowiedź zależy od rodzaju złoża, technologii wydobycia, mineralogii nadkładu oraz historii eksploatacji. Szczególnie w przypadku złóż węgla brunatnego, powstawaniu jezior może towarzyszyć zjawisko kwaśnych wód kopalnianych.

Kwaśne wody kopalniane i ich neutralizacja

W wielu wyrobiskach dochodzi do utleniania siarczków żelaza (pirytów) w kontakcie z powietrzem i wodą, co może prowadzić do powstawania kwaśnych roztworów zawierających siarczany oraz metale ciężkie. Taka woda może mieć niskie pH (poniżej 4–5), co jest niekorzystne dla organizmów wodnych i ogranicza możliwości rekreacyjnego wykorzystania zbiornika.

Aby przeciwdziałać temu zjawisku, stosuje się m.in.:

• dodatkowe uszczelnienia dna i skarp zbiornika,
• wprowadzanie materiałów wapiennych w celu neutralizacji kwasowości,
• tworzenie stref bioremediacji z udziałem roślin wodnych i bagiennych,
• kontrolę składu chemicznego dopływających wód powierzchniowych.

Efektywna rekultywacja wodna zakłada długoletni monitoring parametrów jakości wody (pH, przewodność, zawartość żelaza, manganu, siarczanów), zanim jezioro zostanie oficjalnie udostępnione do kąpieli, żeglarstwa czy rybactwa.

Produktywność biologiczna i proces eutrofizacji

Nowo powstałe jeziora w wyrobiskach pokopalnianych charakteryzują się specyficznym rozwojem ekosystemu. Z jednej strony, brak wieloletniej akumulacji biogenów (azotu i fosforu) oznacza, że woda bywa początkowo oligotroficzna (uboga w składniki odżywcze), co sprzyja wysokiej przejrzystości. Z czasem jednak, wraz z dopływem substancji biogennych z zewnątrz oraz rozwijającą się fauną i florą, może dochodzić do eutrofizacji – przyspieszonego wzrostu glonów i sinic.

Planowanie funkcji jeziora po kopalni musi uwzględniać te procesy: jeśli ma być to zbiornik rekreacyjny, konieczne jest ograniczenie dopływu biogenów z rolnictwa, kanalizacji oraz terenów zabudowanych, a także wprowadzenie pasów roślinności buforowej wokół linii brzegowej.

Rekultywacja terenów pogórniczych z wykorzystaniem jezior

Rekultywacja terenów po kopalniach odkrywkowych to wieloetapowy proces obejmujący kształtowanie rzeźby terenu, zabezpieczenie skarp, przywracanie funkcji przyrodniczych, rolniczych, leśnych lub rekreacyjnych. Rekultywacja wodna, czyli tworzenie jezior pokopalnianych, staje się coraz popularniejszym kierunkiem ze względu na walory krajobrazowe, funkcje retencyjne i potencjał gospodarczy.

Etapy rekultywacji wodnej

Typowy proces rekultywacji wyrobiska w kierunku zbiornika wodnego obejmuje:

• analizę geotechniczną i hydrologiczną,
• ustalenie docelowego poziomu lustra wody i linii brzegowej,
• profilowanie skarp, tworzenie zatok i półek podbrzeżnych,
• zabezpieczenie terenów przyległych przed erozją i osuwiskami,
• dobór sposobu napełniania (naturalne, sztuczne, mieszane),
• plan nasadzeń roślinności wodnej i przybrzeżnej,
• zaprojektowanie infrastruktury rekreacyjnej lub technicznej.

Jeziora powyrobiskowe stają się często elementem kompleksowej koncepcji rozwoju regionu po wygaszeniu energetyki węglowej, obejmującej turystykę wodną, sport, rekreację, energetykę odnawialną (np. pływające farmy PV) i nowe funkcje przemysłowe o mniejszej emisyjności.

Przykłady wykorzystania jezior pokopalnianych

W Europie najbardziej znanym przykładem jest Łużycki Łańcuch Jezior w Niemczech (Lausitzer Seenland), gdzie na terenach dawnego górnictwa węgla brunatnego powstał zespół dużych zbiorników połączonych kanałami, pełniących funkcje rekreacyjne i turystyczne. W Polsce jeziora po odkrywkach są intensywnie rozwijane w rejonie Konina oraz w planach zagospodarowania wyrobisk po przyszłym zamknięciu Kopalni Bełchatów.

Takie zbiorniki mogą pełnić także funkcję techniczną – jako rezerwuary do chłodzenia bloków energetycznych, źródło wody dla przemysłu lub magazyny energii w systemach hydroenergetyki szczytowo‑pompowej. Coraz częściej analizuje się możliwość integracji jezior po kopalniach z instalacjami OZE, co sprzyja zrównoważonej transformacji regionów zależnych od węgla.

Bezpieczeństwo geotechniczne i ryzyka środowiskowe

Tworzenie dużych zbiorników wodnych w miejscach po eksploatacji węgla wiąże się z istotnymi wyzwaniami bezpieczeństwa. Wyrobiska pogórnicze mają skomplikowaną budowę geologiczną, a ich skarpy i zwałowiska wewnętrzne były projektowane pod kątem eksploatacji, a nie długoterminowego zalania wodą.

Stabilność skarp i osuwiska

Wraz ze wzrostem poziomu wody w wyrobisku dochodzi do zmiany warunków filtracji i rozkładu sił w masywach skalnych oraz zwałowiskach. Niewłaściwie zaprojektowane skarpy mogą ulec osłabieniu, prowadząc do osuwisk i zawałów brzegów. Dlatego przed rozpoczęciem napełniania jeziora konieczne jest:

• wykonanie szczegółowych badań geotechnicznych,
• zaprojektowanie odpowiednich nachyleń skarp i półek podwodnych,
• lokalne wzmocnienie newralgicznych odcinków (np. murami oporowymi, drenażami),
• wprowadzenie stref buforowych, gdzie zabudowa i ruch ludzi są ograniczone.

Wymogi te są szczególnie istotne w pobliżu infrastruktury krytycznej, takiej jak linie przesyłowe energii, drogi, linie kolejowe czy pozostałe elementy dawnych kompleksów energetycznych.

Zagrożenia dla wód i ekosystemów

Oprócz stabilności geotechnicznej, ważnym aspektem jest długoterminowe oddziaływanie jeziora pokopalnianego na ekosystemy wodne i lądowe. Niewłaściwie zaprojektowany zbiornik może:

• stać się źródłem zanieczyszczeń (np. metale ciężkie, siarczany) dla wód powierzchniowych i podziemnych,
• zaburzyć ciągłość korytarzy ekologicznych,
• wpływać na zmiany mikroklimatu (mgły, inwersje temperatury),
• ograniczać migrację gatunków związanych z siedliskami nieleśnymi czy rolniczymi.

Z drugiej strony, przy prawidłowym zaprojektowaniu, jeziora powyrobiskowe mogą stać się cennymi ostojami ptaków wodno‑błotnych, miejscami rozrodu płazów i ryb, a także elementem sieci obszarów chronionych, wpisując się w cele unijnej strategii bioróżnorodności.

Powstawanie jezior a transformacja energetyki węglowej

Proces stopniowego odchodzenia od węgla w europejskiej i polskiej energetyce wymusza nowe spojrzenie na tereny pogórnicze. Powstawanie jezior w wyrobiskach pokopalnianych przestaje być tylko techniczną rekultywacją, a staje się elementem strategii transformacji regionów górniczych. Od sposobu, w jaki zostaną zaprojektowane i zagospodarowane te zbiorniki, zależy przyszła struktura gospodarcza, turystyczna i przyrodnicza całych subregionów.

Nowe funkcje gospodarcze i społeczne

Jeziora po kopalniach odkrywkowych mogą pełnić wiele funkcji, które zastępują lub uzupełniają dotychczasową rolę elektrowni węglowych jako głównych pracodawców i inwestorów. Do najważniejszych należą:

• rozwój turystyki wodnej i wypoczynku weekendowego,
• lokalizacja ośrodków sportów wodnych, marin i plaż,
• atrakcyjne tereny inwestycyjne dla usług i przemysłu niskoemisyjnego,
• instalacje OZE: farmy fotowoltaiczne na brzegach lub pływające,
• zbiorniki retencyjne wspomagające ochronę przed suszą i powodzią.

Wymaga to jednak starannie przygotowanych planów zagospodarowania przestrzennego, konsultacji społecznych oraz zapewnienia finansowania, często z poziomu krajowych i unijnych funduszy na sprawiedliwą transformację.

Akceptacja społeczna i partycypacja mieszkańców

Kluczowym czynnikiem powodzenia projektów jezior powyrobiskowych jest akceptacja społeczna. Mieszkańcy regionów górniczych często mają silne przywiązanie do tradycji górnictwa węgla, ale jednocześnie oczekują alternatywnych miejsc pracy i poprawy jakości środowiska. Proces planowania nowego jeziora powinien obejmować:

• transparentne informowanie o etapach rekultywacji,
• włączenie samorządów, organizacji pozarządowych i lokalnego biznesu,
• uwzględnienie potrzeb rolników, rybaków, operatorów turystycznych,
• programy edukacyjne i promocyjne pokazujące szanse, ale także ryzyka.

Doświadczenia z Niemiec czy Czech pokazują, że tam, gdzie mieszkańcy od początku byli partnerami w procesie, jeziora po kopalniach odkrywkowych szybciej stały się nowym centrum rozwoju lokalnego, zamiast być postrzegane jako narzucone z zewnątrz „kompromisy środowiskowe”.

Planowanie przestrzenne i regulacje prawne

Powstawanie jezior pokopalnianych jest ściśle powiązane z systemem prawa górniczego, wodnego, ochrony środowiska oraz planowania przestrzennego. W Polsce podstawę stanowią m.in. Prawo geologiczne i górnicze, ustawa Prawo wodne oraz przepisy dotyczące ocen oddziaływania na środowisko (OOŚ).

Procedury oceny oddziaływania na środowisko

Utworzenie dużego zbiornika wodnego po kopalni odkrywkowej wymaga przeprowadzenia szczegółowej oceny oddziaływania na środowisko, obejmującej:

• analizę wariantów (suchy teren, częściowe zalanie, pełne jezioro),
• prognozowane zmiany w bilansie wodnym i jakości wód,
• wpływ na faunę, florę, siedliska przyrodnicze,
• oddziaływanie na zdrowie i bezpieczeństwo ludzi,
• skutki dla krajobrazu i dziedzictwa kulturowego.

W procesie OOŚ uwzględnia się również długoterminowe trendy, takie jak zmiany klimatu, potencjalne przyszłe obniżenie przepływów w rzekach czy wzrost zapotrzebowania na wodę. Celem jest takie ukształtowanie projektu jeziora, by minimalizował on konflikty między różnymi użytkownikami wód.

Rola planów zagospodarowania przestrzennego

Zagospodarowanie jezior po kopalniach odkrywkowych wymaga aktualizacji lokalnych i regionalnych planów zagospodarowania. Należy w nich zarezerwować tereny pod:

• strefy ochronne i przyrodnicze,
• funkcje rekreacyjne i turystyczne,
• możliwe inwestycje energetyczne (OZE, magazyny energii),
• infrastrukturę transportową i techniczną.

Brak odpowiedniego planowania przestrzennego może prowadzić do chaotycznej zabudowy wokół jeziora, utraty walorów krajobrazowych, konfliktów między użytkownikami oraz utrudnić realizację długofalowej strategii transformacji regionu po zakończeniu działalności węgla.

Powstawanie jezior po kopalniach a zmiany klimatu

Debata o przyszłości terenów pogórniczych nie może być oderwana od szerszego kontekstu kryzysu klimatycznego. Z jednej strony, energetyka węglowa jest istotnym źródłem emisji CO₂, a powstawanie jezior po kopalniach jest bezpośrednim skutkiem odchodzenia od paliw kopalnych. Z drugiej strony, nowe zbiorniki mogą pomóc regionom adaptować się do skutków zmian klimatu.

Rola jezior w adaptacji do suszy i powodzi

W warunkach coraz częstszych susz, deficytów wody i ekstremalnych zjawisk pogodowych, duże zbiorniki na terenach pogórniczych mogą pełnić funkcję strategicznej retencji. Magazynując nadwyżki wody w okresach wysokich opadów, a oddając ją w okresach niedoboru, jeziora te mogą stabilizować przepływy w rzekach i poprawiać bezpieczeństwo wodne miast oraz rolnictwa.

Jednocześnie należy pamiętać, że w niektórych regionach konkurencja o wodę jest tak duża, iż napełnianie jeziora po kopalni odkrywkowej może wymagać kompromisów, np. rezygnacji z części planowanych powierzchni zalewowych czy wyboru wariantu częściowego zalania zamiast pełnego wypełnienia wyrobiska.

Potencjał dla energetyki niskoemisyjnej

Jeziora powstałe po zamknięciu kopalń i elektrowni węglowych mogą zostać włączone w nowy, niskoemisyjny system energetyczny. Przykłady obejmują:

• instalacje pływających paneli fotowoltaicznych na powierzchni zbiornika,
• połączenie jeziora z wyżej położonym zbiornikiem jako system elektrowni szczytowo‑pompowej,
• wykorzystanie chłodnych wód głębokich do systemów chłodzenia nowych zakładów przemysłowych.

Tego typu projekty łączą rekultywację terenów pogórniczych z budową nowoczesnej infrastruktury energetycznej, co może ułatwić zatrzymanie części miejsc pracy w sektorze szeroko rozumianej energetyki, choć już niekoniecznie węglowej.

Perspektywy rozwoju jezior po kopalniach odkrywkowych w Polsce

W Polsce kolejne decyzje o zamknięciu kopalń węgla brunatnego i stopniowym wygaszaniu bloków węglowych oznaczają, że w następnych dekadach powstaną kolejne duże zbiorniki wodne na terenach pogórniczych. Dyskusja dotyczy nie tylko aspektów technicznych, ale także modelu własności, finansowania oraz podziału korzyści i kosztów między spółki energetyczne, samorządy i mieszkańców.

Coraz większą rolę odgrywają tu długoterminowe strategie regionalne, które łączą projekty jezior pokopalnianych z rozwojem gospodarczym, ochroną środowiska i podnoszeniem jakości życia. W miarę postępu transformacji energetycznej, doświadczenia z pierwszych ukończonych jezior będą kształtować standardy planowania i rekultywacji kolejnych wyrobisk.

FAQ

Jak długo trwa powstawanie jeziora po kopalni odkrywkowej?
Proces powstawania jeziora po kopalni odkrywkowej może trwać od kilkunastu do nawet kilkudziesięciu lat, w zależności od głębokości wyrobiska, warunków hydrogeologicznych i sposobu napełniania. Jeśli zbiornik jest zasilany głównie naturalnie przez wody podziemne i opadowe, tempo przyrostu lustra wody jest stosunkowo wolne i trudniejsze do kontrolowania. Przy sztucznym doprowadzaniu wody z rzek lub zbiorników retencyjnych czas napełniania można skrócić, ale wymaga to precyzyjnych analiz bilansu wodnego, aby nie pogorszyć sytuacji hydrologicznej w regionie.

Czy w jeziorach po kopalniach można się bezpiecznie kąpać?
Bezpieczeństwo kąpieli w jeziorach po kopalniach odkrywkowych zależy od jakości wody, stabilności skarp oraz obecności odpowiedniej infrastruktury. W wielu przypadkach konieczna jest wieloletnia rekultywacja wodna, w tym neutralizacja kwaśnych wód kopalnianych i monitoring stężeń metali ciężkich. Dopiero po spełnieniu norm sanitarno‑epidemiologicznych i budowie bezpiecznych zejść do wody jeziora są dopuszczane do kąpieli. Każdy zbiornik pokopalniany jest inny, dlatego przed korzystaniem z kąpieli warto sprawdzić, czy akwen ma status kąpieliska i prowadzi się regularne badania jakości wody.

Jakie są korzyści z tworzenia jezior po kopalniach odkrywkowych?
Tworzenie jezior po kopalniach odkrywkowych przynosi szereg korzyści środowiskowych i gospodarczych. Z jednej strony poprawia bilans wodny regionu, zwiększa retencję i może łagodzić skutki suszy, z drugiej – przywraca walory krajobrazowe terenów zdegradowanych przez energetykę węglową. Zbiorniki te stają się atrakcjami turystycznymi, wspierają rozwój rekreacji i usług, a także mogą być wykorzystane do celów energetycznych, np. jako element systemów OZE czy elektrowni szczytowo‑pompowych. Dobrze zaplanowane jeziora pokopalniane podnoszą jakość życia mieszkańców i sprzyjają dywersyfikacji lokalnej gospodarki.

Czy jeziora pokopalniane są zagrożeniem dla środowiska?
Jeziora pokopalniane mogą stanowić zagrożenie dla środowiska, jeśli powstaną bez odpowiednich analiz i rekultywacji. Największe ryzyka to kwaśne wody kopalniane, wypłukiwanie metali ciężkich oraz niestabilność skarp prowadząca do osuwisk. Niewłaściwie zaprojektowany zbiornik może też zaburzać lokalny bilans wodny i negatywnie wpływać na okoliczne ekosystemy. Jednak przy prawidłowym zaplanowaniu, z zastosowaniem procedur OOŚ, monitoringu jakości wód i zabezpieczeń geotechnicznych, jeziora po kopalniach stają się cennym elementem krajobrazu, ostoją bioróżnorodności i narzędziem renaturyzacji terenów pogórniczych.

Jak powstawanie jezior po kopalniach wpływa na lokalne społeczności?
Powstawanie jezior po kopalniach odkrywkowych ma duży wpływ na społeczności, które przez lata żyły z górnictwa i energetyki węglowej. Z jednej strony likwidacja kopalni oznacza utratę miejsc pracy i konieczność przebranżowienia, z drugiej – nowe jeziora tworzą szanse w turystyce, usługach, rybactwie czy sektorze OZE. Dobrze zaprojektowane projekty rekultywacji mogą poprawić jakość środowiska, zwiększyć atrakcyjność inwestycyjną regionu i stać się symbolem udanej transformacji. Kluczowe jest jednak włączanie mieszkańców w proces decyzyjny, tak aby nowe funkcje jeziora odpowiadały realnym potrzebom lokalnej społeczności.