Energetyka w Tanzanii przechodzi dynamiczną transformację: kraj ten stara się zaspokoić rosnący popyt na energię elektryczną, przyspieszyć industrializację i jednocześnie ograniczyć ubóstwo energetyczne na obszarach wiejskich. Struktura miksu energetycznego jest zdominowana przez hydroenergetykę i gaz ziemny, ale rząd planuje masową rozbudowę nowych źródeł, przede wszystkim poprzez duże projekty wodne, rozwój sieci przesyłowych oraz wzrost znaczenia fotowoltaiki i w mniejszym stopniu wiatru. Jednocześnie Tanzania pozostaje jednym z państw Afryki, gdzie znaczna część społeczeństwa nie ma jeszcze dostępu do prądu, a tradycyjna biomasa i węgiel drzewny nadal odpowiadają za większość energii wykorzystywanej w gospodarstwach domowych.

Charakterystyka sektora energetycznego i kluczowe wskaźniki statystyczne

Tanzania, licząca ponad 65 mln mieszkańców (szacunek na 2024 r.), jest jednym z najszybciej rosnących demograficznie krajów Afryki Wschodniej. Wzrost populacji, urbanizacja oraz rozwój przemysłu powodują gwałtowny wzrost zapotrzebowania na energię elektryczną. Według danych międzynarodowych instytucji energetycznych i rządowych, całkowita zainstalowana moc w krajowym systemie elektroenergetycznym Tanzanii przekroczyła w ostatnich latach 1,7–1,8 GW, przy czym praktycznie całość to wytwarzanie w systemie sieciowym, uzupełnione tysiącami małych instalacji off-grid, głównie fotowoltaicznych.

Podstawowy obraz sektora energetyki elektrycznej kształtują następujące wskaźniki (w oparciu o dostępne dane z okolic lat 2022–2024):

• zainstalowana moc w systemie krajowym: około 1 700–1 800 MW (bez największego nowego projektu wodnego w budowie),
• udział hydroenergetyki w mocy zainstalowanej: około 35–40%, w zależności od poziomu wody w zbiornikach,
• udział gazu ziemnego (elektrownie gazowe) w mocy zainstalowanej: ok. 45–50%,
• pozostałe źródła (olej opałowy, biomasa, fotowoltaika, wiatr): kilkanaście procent łącznie, z rosnącą rolą PV,
• roczna produkcja energii elektrycznej: w przedziale 7–9 TWh, z lekkim trendem wzrostowym wraz z rozbudową sieci i gospodarki,
• elektryfikacja kraju (dostęp do energii elektrycznej, on-grid + off-grid): szacunki na poziomie 37–40% całej populacji, przy znacznej różnicy między miastem a wsią,
• elektryfikacja obszarów miejskich: ponad 70%,
• elektryfikacja obszarów wiejskich: zwykle poniżej 30%, choć wskaźnik ten rośnie dzięki programom mikroinstalacji i minisieci.

Warto podkreślić, że dla gospodarstw domowych energia elektryczna jest tylko fragmentem całkowitego zużycia energii. Dominująca część końcowego zużycia energii w Tanzanii to nadal tradycyjna biomasa – drewno opałowe i węgiel drzewny używany do gotowania. Szacunki wskazują, że biomasa stanowi ponad 80% ogólnego końcowego zużycia energii w kraju, co ma istotne konsekwencje dla zdrowia publicznego, jakości powietrza i wylesiania, a także hamuje rozwój nowocześniejszej infrastruktury energetycznej.

Struktura popytu na energię elektryczną jest w Tanzanii stosunkowo typowa dla gospodarki rozwijającej się. Główne grupy odbiorców to:

• gospodarstwa domowe – rosnący udział, wraz z urbanizacją i wzrostem dochodów,
• przemysł przetwórczy (m.in. produkcja cementu, przetwórstwo surowców rolnych, górnictwo),
• usługi – sektor turystyczny, handel detaliczny, administracja, edukacja i zdrowie,
• rolnictwo – zwłaszcza nawadnianie i przetwórstwo rolne w regionach, gdzie dostępna jest sieć.

W zakresie trendów statystycznych zauważa się:

• kilkuprocentowy roczny wzrost zapotrzebowania na energię elektryczną, często powyżej 6–7% rocznie,
• istotne wahania udziału hydroenergetyki w realnej produkcji energii w zależności od warunków hydrologicznych (susze obniżają generację z dużych elektrowni wodnych),
• rosnący udział gazu ziemnego, korzystającego z krajowych złóż, co zmniejsza zależność od importu paliw płynnych,
• zaczynający być widoczny w statystykach wzrost sektora energii odnawialnej opartej na słońcu, zarówno w systemie sieciowym, jak i w projektach off-grid.

Obok statystyki podaży i popytu ważnym wskaźnikiem jest niezawodność dostaw. Tanzania od wielu lat zmaga się z deficytem mocy w szczycie, przestarzałą infrastrukturą przesyłową i dystrybucyjną oraz stratami technicznymi i komercyjnymi w sieci. W niektórych latach udział energii traconej w przesyle i dystrybucji przekraczał 15%, co oznacza, że znacząca część wyprodukowanej energii nie dociera do odbiorcy końcowego. Poprawa wskaźników niezawodności sieci jest jednym z priorytetów operatora krajowego oraz regulatora rynku.

Miks energetyczny, polityka państwa i dostęp do energii

Miks energetyczny Tanzanii opiera się na dwóch głównych filarach: hydroenergetyce i gazie ziemnym, z uzupełniającym udziałem małych źródeł odnawialnych oraz elektrowni opalanych olejem. Wyraźna jest jednak długoterminowa strategia państwa, której celem jest maksymalne wykorzystanie krajowych zasobów wodnych i gazowych, a równolegle rozwój energetyki odnawialnej niskowęglowej – z naciskiem na fotowoltaikę, a w mniejszym stopniu także energię wiatru i geotermię.

Kluczowe elementy aktualnego miksu energetycznego to:

• Hydroenergetyka – duże i średnie elektrownie na rzekach Rufiji, Pangani i Kagera, uzupełnione przez mniejsze projekty wodne. Hydro stanowi ok. jednej trzeciej mocy zainstalowanej i często jeszcze większą część energii w latach o wysokich opadach, lecz jest podatne na zmienność klimatyczną.
• Gaz ziemny – elektrownie zasilane gazem z krajowych złóż (m.in. Songo Songo, Mnazi Bay) stały się kręgosłupem systemu w okresach suszy. Gaz jest postrzegany jako paliwo przejściowe w kierunku bardziej zrównoważonego miksu.
• Elektrownie olejowe – mniejsze, często starsze jednostki, pracujące jako rezerwa, w szczycie zapotrzebowania lub zastępczo podczas awarii. Są kosztowne i emisyjne, przez co ich rola stopniowo maleje.
• Odnawialne źródła inne niż hydro – przede wszystkim energia słoneczna, rozwijana zarówno w dużych farmach fotowoltaicznych, jak i w tysiącach małych systemów domowych oraz minisieci; w mniejszym zakresie energia wiatru i biomasy nowoczesnej.

W polityce energetycznej Tanzanii można wyróżnić kilka priorytetów, które wpływają na kształt miksu energetycznego i strategię inwestycyjną:

• zwiększenie krajowej mocy wytwórczej do poziomu pozwalającego na pokrycie szczytowego zapotrzebowania z odpowiednią rezerwą,
• rozbudowa sieci przesyłowych wysokich napięć, aby połączyć odległe regiony i zasoby, w tym nowe duże elektrownie wodne, z głównymi ośrodkami popytu,
• przyspieszenie elektryfikacji obszarów wiejskich, gdzie brak dostępu do energii jest jedną z barier rozwoju edukacji, ochrony zdrowia i przedsiębiorczości,
• dywersyfikacja źródeł energii w kierunku niskoemisyjnym, z wykorzystaniem lokalnych zasobów odnawialnych,
• poprawa efektywności energetycznej i ograniczenie strat w sieciach.

Kluczową rolę w planowaniu inwestycji odgrywa państwowe przedsiębiorstwo TANESCO (Tanzania Electric Supply Company), które jest głównym wytwórcą, dystrybutorem i sprzedawcą energii elektrycznej w kraju. Regulacje sektora nadzoruje specjalna komisja regulacyjna (EWURA – Energy and Water Utilities Regulatory Authority), odpowiadająca za koncesje, taryfy oraz standardy jakości dostaw.

Jeśli chodzi o dostęp do energii, dane statystyczne pokazują utrzymującą się dużą dysproporcję między obszarami miejskimi a wiejskimi. Około 2/3 ludności Tanzanii nadal mieszka na terenach wiejskich, a przyłączenie do sieci elektroenergetycznej jest tam często ekonomicznie nieopłacalne z powodu rozproszonego osadnictwa i dużych odległości. W odpowiedzi na ten problem rząd wraz z partnerami międzynarodowymi promuje:

• instalacje fotowoltaiczne off-grid dla pojedynczych gospodarstw domowych – systemy te zapewniają podstawowe oświetlenie, możliwość ładowania telefonu, pracę małego radia lub telewizora,
• minisieci (mini-grids) oparte głównie na PV, czasem wspierane przez małe elektrownie wodne lub generatory dieslowskie, obsługujące kilka wsi lub niewielkie miasteczko; są one projektowane jako potencjalnie integrujące się z siecią krajową w przyszłości,
• systemy zasilania dla szkół, ośrodków zdrowia i innych obiektów użyteczności publicznej, gdzie dostęp do niezawodnej energii jest krytyczny dla jakości usług społecznych.

Statystycznie liczba użytkowników rozwiązań off-grid w Tanzanii rośnie każdego roku o setki tysięcy. Chociaż energia dostarczana przez te systemy jest niewielka w porównaniu z krajową produkcją sieciową, ich znaczenie społeczne jest ogromne, a efekty widać np. w wydłużeniu czasu nauki dzieci wieczorami, poprawie bezpieczeństwa w domach i redukcji zużycia lamp naftowych.

Istotne są również koszty energii elektrycznej dla odbiorców końcowych. Taryfy w Tanzanii należą do umiarkowanych w porównaniu z niektórymi krajami regionu, jednak dla części ludności pozostają one wysokie w relacji do dochodów. Dodatkowo, tam gdzie energię wytwarza się z oleju napędowego lub w małych izolowanych systemach, ceny jednostkowe są znacząco wyższe. Statystyki pokazują, że spadek cen instalacji fotowoltaicznych i poprawa efektywności LED powodują, iż energia ze słońca staje się coraz bardziej konkurencyjna także dla najuboższych gospodarstw.

W ramach długoterminowej strategii energetycznej rząd Tanzanii zakłada stopniowy wzrost udziału energii odnawialnej (w tym dużych hydroelektrowni) w miksie, przy równoczesnym utrzymaniu istotnej roli krajowego gazu ziemnego w najbliższych dekadach. Jednym z najbardziej ambitnych celów jest zwiększenie mocy zainstalowanej do kilku gigawatów w perspektywie kolejnych lat dzięki projektom infrastrukturalnym o dużej skali.

Największe elektrownie i strategiczne projekty infrastrukturalne

Obraz energetyki Tanzanii w praktyce wyznaczają konkretne instalacje wytwórcze – duże elektrownie wodne i gazowe oraz rosnąca liczba mniejszych projektów odnawialnych. Wśród nich wyróżniają się zarówno istniejące już obiekty, jak i projekty będące w budowie bądź planowane. Szczególnie istotne jest, że kraj intensywnie inwestuje w nowe moce, które mają zmienić skalę systemu elektroenergetycznego i umożliwić eksport energii w przyszłości.

Najbardziej znane duże elektrownie wodne funkcjonujące w Tanzanii to między innymi:

• Elektrownia wodna Kidatu – zlokalizowana na rzece Great Ruaha, o mocy zainstalowanej rzędu 200–205 MW. Jest jednym z kluczowych elementów systemu wodnego Pangani i jednym z najstarszych dużych projektów hydroenergetycznych w kraju. Powstała w latach 70. i 80. XX wieku, a jej modernizacje miały na celu wydłużenie żywotności i poprawę niezawodności.
• Elektrownia wodna Kihansi – także na Great Ruaha, ze spadkiem wody wykorzystującym wodospady Kihansi. Moc instalacji wynosi około 180 MW. Projekt ten budził swego czasu kontrowersje środowiskowe, związane m.in. z ochroną rzadkich gatunków płazów, ale jest obecnie integralną częścią krajowego systemu energetycznego.
• Elektrownia wodna Mtera – zbiornik retencyjny i elektrownia o mocy rzędu 80 MW, również powiązane hydrologicznie z innymi stopniami wodnymi, co pozwala na pewną elastyczność zarządzania przepływami i produkcją.
• Elektrownie wodne w dorzeczu Pangani (m.in. New Pangani Falls) – łącznie dostarczające kilkadziesiąt megawatów, ważne dla zasilania regionu północno-wschodniego, w tym Arushy i okolic.

Znaczące są także duże elektrownie gazowe, które przesądziły o strukturze miksu w ostatnich dekadach:

• Elektrownia Kinyerezi I – jednostka gazowo-parowa w pobliżu Dar es Salaam, z łączną mocą zbliżoną do 150–200 MW (w zależności od modułów). Jest częścią większego kompleksu Kinyerezi, który ma docelowo osiągnąć znacznie większą moc dzięki kolejnym etapom budowy.
• Elektrownia Kinyerezi II – rozwinięcie kompleksu, o mocy rzędu 240–250 MW. Zastosowanie technologii cyklu łączonego (CCGT) pozwala na wyższą sprawność konwersji energii chemicznej gazu w elektryczną, co ma znaczenie ekonomiczne i środowiskowe.
• Inne elektrownie gazowe, takie jak te w Songas (wykorzystujące gaz z pola Songo Songo) czy w regionie Mnazi Bay – o mniejszych, ale istotnych dla systemu mocach, zwykle w przedziale 30–100 MW każda.

Ważną rolę, choć już nie tak dominującą jak dawniej, odgrywają elektrownie opalane olejem napędowym lub ciężkim olejem opałowym. Są one często zlokalizowane bliżej centrów popytu i wykorzystywane w okresach szczytowego zapotrzebowania albo jako rezerwa. Z perspektywy polityki energetycznej Tajzanii ich znaczenie ma maleć wraz z rozbudową sieci gazowej i wprowadzaniem nowych, tańszych w eksploatacji źródeł odnawialnych.

Z punktu widzenia długoterminowej transformacji sektora energetycznego szczególne znaczenie ma ogromny projekt hydroenergetyczny na rzece Rufiji:

• Julius Nyerere Hydropower Station (JNHPP), znana też jako Stiegler’s Gorge – zaprojektowana moc zainstalowana tego projektu ma wynieść około 2 115 MW, co ponad dwukrotnie przewyższa dotychczasową łączną moc systemu krajowego. Budowa obejmuje zaporę na rzece Rufiji, duży zbiornik wodny i kompleks elektrowni. Po pełnym uruchomieniu JNHPP ma potencjał zmienić Tanzanię z kraju o chronicznym deficycie mocy w potencjalnego eksportera energii w regionie Afryki Wschodniej. Projekt wywołuje jednak liczne dyskusje na temat jego wpływu na ekosystem doliny Rufiji i Rezerwatu Selous, jednego z największych chronionych obszarów przyrodniczych w Afryce.

Oprócz wielkoskalowych inwestycji wodnych i gazowych rośnie znaczenie mniejszych projektów opartych na OZE. Wśród nich można wskazać:

• farmy fotowoltaiczne zasilające lokalne społeczności lub włączone do sieci krajowej – ich moce mieszczą się zwykle w przedziale od kilku do kilkudziesięciu megawatów, a łączna moc PV w Tanzanii rośnie z roku na rok, choć wciąż jest niewielka w porównaniu z hydro i gazem,
• małe elektrownie wodne (small hydro), często budowane w trudno dostępnych obszarach górskich, o mocach od kilkuset kilowatów do kilku megawatów; są one szczególnie ważne dla rozwoju rolnictwa i małych przedsiębiorstw,
• projekty wiatrowe – w fazie demonstracyjnej i rozwojowej; Tanzania ma obszary o korzystnych warunkach wiatrowych, ale skala tej technologii jest na razie ograniczona w porównaniu z potencjałem słonecznym.

Ogromne znaczenie ma także rozwój infrastruktury przesyłowej wysokich napięć. Tanzanijski system jest stopniowo łączony z sąsiednimi krajami poprzez linie transgraniczne, co pozwala nie tylko na import energii w okresach deficytu, lecz także na przyszły eksport nadwyżek po uruchomieniu dużych elektrowni jak JNHPP. Statystycznie udział energii importowanej i eksportowanej w bilansie kraju jest obecnie niewielki, jednak perspektywa stworzenia regionalnego rynku w Afryce Wschodniej sprawia, że inwestycje w sieci przesyłowe stają się coraz ważniejszym elementem polityki energetycznej.

Ciekawym aspektem jest też rola sektora prywatnego i partnerstw publiczno-prywatnych (PPP) w realizacji projektów energetycznych. Coraz więcej farm fotowoltaicznych i części elektrowni gazowych jest finansowanych przez inwestorów prywatnych, często przy wsparciu instytucji międzynarodowych. Statystyki dotyczące skali prywatnych inwestycji energetycznych w Tanzanii wskazują na rosnący udział kapitału zagranicznego, zwłaszcza z krajów azjatyckich i europejskich, oraz z międzynarodowych banków rozwoju.

W kontekście zmian klimatu ważne jest, że Tanzania, mimo relatywnie niewielkiego historycznego udziału w globalnych emisjach, podejmuje wysiłki zmierzające do utrzymania niskoemisyjnego profilu rozwoju energetyki. Wzrost udziału hydroenergetyki, energii odnawialnej oraz efektywności energetycznej może sprawić, że kraj ten będzie mógł rozwijać się gospodarczo, jednocześnie ograniczając wzrost emisji CO₂ w sektorze energetycznym. Statystyki dotyczące intensywności emisji wytwarzania energii wskazują, że obecny miks Tanzanii jest stosunkowo mniej emisyjny niż w krajach opartych głównie na węglu, choć wyzwania związane z deforestacją i spalaniem biomasy tradycyjnej w gospodarstwach domowych pozostają bardzo poważne.

Perspektywy rozwojowe sektora energetycznego w Tanzanii obejmują dalszą rozbudowę mocy wytwórczych, modernizację sieci przesyłowych i dystrybucyjnych, przyspieszenie elektryfikacji obszarów wiejskich oraz systematyczne zwiększanie udziału technologii odnawialnych i poprawę efektywności energetycznej. Dane statystyczne pokazują, że przy odpowiednim wsparciu finansowym i instytucjonalnym skala tych zmian może być bardzo duża, a sektor energetyczny stanie się jednym z głównych motorów rozwoju gospodarczego kraju, z rosnącym udziałem nowoczesnej infrastruktury, cyfryzacji sieci, integracji magazynów energii i inteligentnych systemów zarządzania popytem.