Sri Lanka stanowi interesujący przykład państwa rozwijającego się, które w krótkim czasie przeszło od systemu energetycznego silnie zależnego od hydroenergetyki do coraz bardziej zdywersyfikowanego miksu, opartego na połączeniu węgla, ropy, gazu i odnawialnych źródeł energii. Wejście na ścieżkę transformacji w kierunku większego udziału OZE zbiegło się z kryzysem gospodarczym oraz problemami fiskalnymi państwa, co czyni lokalną politykę energetyczną jednym z kluczowych elementów debaty publicznej. Analiza aktualnych danych liczbowych, struktury zużycia, mocy zainstalowanych i największych elektrowni pozwala lepiej zrozumieć wyzwania, przed jakimi stoi sektor elektroenergetyczny Sri Lanki oraz realność realizacji ambitnych celów klimatycznych i planów całkowitego przejścia na energię odnawialną w perspektywie kolejnych dekad.

Struktura sektora elektroenergetycznego i zużycia energii

System energetyczny Sri Lanki opiera się na centralnej roli państwowego przedsiębiorstwa Ceylon Electricity Board (CEB), które odpowiada za większość wytwarzania, przesyłu i dystrybucji energii elektrycznej. Część mocy – szczególnie w zakresie fotowoltaiki dachowej i mniejszych instalacji wodnych – należy do niezależnych producentów energii (Independent Power Producers, IPP), jednak rynek pozostaje w dużej mierze zmonopolizowany. Według dostępnych danych z lat 2022–2023 łączna moc zainstalowana w systemie elektroenergetycznym Sri Lanki wynosi około 4,4–4,6 GW, przy czym należy uwzględniać niewielkie wahania wynikające z wycofywania starszych jednostek i przyłączania nowych źródeł OZE.

Jeśli chodzi o strukturę mocy zainstalowanej, Sri Lanka stopniowo odchodzi od dominacji dużych elektrowni wodnych, choć hydroenergetyka nadal odgrywa istotną rolę. Udział poszczególnych technologii w całkowitej mocy zainstalowanej można orientacyjnie określić następująco (dane zbiorcze za okres 2021–2023, z zaokrągleniami):

• elektrownie wodne – ok. 1,4–1,5 GW (około 30–35% mocy zainstalowanej),
• elektrownie węglowe – ok. 900–1000 MW (około 20–22%),
• elektrownie na paliwa ciekłe (olej opałowy, olej napędowy, LNG w ograniczonym zakresie) – ok. 1,6–1,8 GW (blisko 35–40%),
• odnawialne źródła inne niż duże hydro (wiatr, fotowoltaika, biomasa, małe hydro) – łącznie ok. 500–600 MW (10–15%).

Warto zaznaczyć, że proporcje w miksie mocy różnią się od udziału w faktycznej produkcji energii elektrycznej. Duże elektrownie wodne, mimo znacznej mocy zainstalowanej, pracują zmiennie, w zależności od warunków hydrologicznych oraz potrzeb systemu – pełnią również funkcję źródeł regulacyjnych i szczytowych. W latach suchych udział hydroenergetyki w produkcji energii spada, co wymusza większe wykorzystanie jednostek opalanych paliwami kopalnymi.

W 2022 roku Sri Lanka doświadczyła poważnego kryzysu energetyczno-gospodarczego, który przełożył się zarówno na ograniczenia dostaw paliw, jak i czasowe przerwy w dostawie energii elektrycznej. Mimo tych trudności całkowite zużycie energii elektrycznej utrzymało się na poziomie rzędu 15–16 TWh rocznie, co świadczy o rosnącej elektrifikacji gospodarki oraz zapotrzebowaniu sektora mieszkaniowego. Szacuje się, że:

• około 35–40% końcowego zużycia energii elektrycznej przypada na gospodarstwa domowe,
• ok. 35% na sektor komercyjny i usługi,
• ok. 20–25% na przemysł,
• pozostała część na rolnictwo, sektor publiczny i inne mniejsze kategorie odbiorców.

Stosunkowo wysoki udział gospodarstw domowych wynika z intensywnego procesu elektryfikacji wsi i mniejszych miast. Odsetek ludności mającej dostęp do energii elektrycznej sięgnął w ostatnich latach ponad 98–99%, co sprawia, że Sri Lanka znajduje się w czołówce krajów regionu Azji Południowej pod względem wskaźników dostępu do energii. Wzrost liczby podłączonych odbiorców oraz rosnące wykorzystanie klimatyzacji, sprzętu AGD i urządzeń elektronicznych przekładają się na stopniowe zwiększanie rocznego zużycia per capita, które oscyluje wokół 700–800 kWh na mieszkańca rocznie. Jest to nadal wartość niższa niż w krajach rozwiniętych, ale wyraźnie wyższa niż w wielu państwach Afryki Subsaharyjskiej.

Rynek paliw transportowych również znajduje się w fazie zmian. Saldo importu ropy i produktów ropopochodnych wywiera silną presję na bilans płatniczy kraju. Z tego względu rząd Sri Lanki traktuje rozwój energii odnawialnej i ograniczanie zależności od importu paliw jako priorytet gospodarczy, a nie tylko element polityki klimatycznej. Rozwój samochodów elektrycznych dopiero się rozpoczyna, ale władze liczą, że w dłuższej perspektywie większa elektryfikacja transportu zostanie skorelowana z szybkim wzrostem udziału OZE w miksie energetycznym, aby uniknąć jedynie przesunięcia emisji z rur wydechowych do elektrowni węglowych.

Miks wytwórczy, główne paliwa i emisyjność

Kluczowym elementem obrazu sektora energetycznego Sri Lanki jest struktura produkcji energii elektrycznej według rodzajów paliw. W ostatnich dwóch dekadach kraj przeszedł od dominacji dużych elektrowni wodnych do znacznego zwiększenia roli paliw kopalnych. Udział hydroenergetyki w produkcji, który w niektórych latach 90. przekraczał 80%, spadł do około 25–35% w latach 2018–2023 (z wahaniami wynikającymi z opadów). Dla typowego roku o przeciętnych warunkach hydrologicznych można przyjąć następującą orientacyjną strukturę wytwarzania energii elektrycznej:

• paliwa ciekłe (olej opałowy, diesel, częściowo LNG) – około 45–50% produkcji,
• węgiel – około 20–25%,
• duże elektrownie wodne – około 25–30%,
• inne OZE (wiatr, fotowoltaika, biomasa, małe hydro) – 5–10%.

W latach suchych, przy niskim stanie wód, udział hydroenergetyki w produkcji spadał nawet w okolice 20%, co przekładało się na większe zużycie importowanej ropy oraz węgla. Z kolei w latach o obfitych opadach udział hydro mógł zbliżać się do 40%. Zmienność ta powoduje trudności planistyczne i finansowe, gdyż paliwa kopalne, w szczególności olej opałowy, są dla Sri Lanki kosztowne i obciążają bilans handlowy.

Emisyjność sektora elektroenergetycznego Sri Lanki wzrosła znacząco w porównaniu z okresem, gdy dominowała hydroenergetyka. Szacuje się, że obecny poziom emisji z sektora wytwarzania energii elektrycznej wynosi kilkanaście milionów ton CO₂ rocznie, z czego największy udział przypada na elektrownie węglowe i olejowe. W ujęciu per capita emisje związane z energią są jednak nadal niższe niż w wielu bardziej uprzemysłowionych państwach, co wynika zarówno z mniejszej skali przemysłu ciężkiego, jak i niższego zużycia energii elektrycznej na mieszkańca.

Na przestrzeni ostatnich lat rząd Sri Lanki deklarował ambitne plany zwiększenia udziału OZE w miksie wytwórczym. Dokumenty strategiczne, takie jak Long-Term Generation Expansion Plan oraz różne wersje narodowych planów klimatycznych, zakładają stopniowe wycofywanie się z nowych inwestycji w węgiel oraz silny rozwój energetyki wiatrowej i słonecznej. W niektórych oficjalnych zapowiedziach pojawiała się nawet wizja osiągnięcia blisko 70–80% udziału OZE w produkcji energii elektrycznej w okolicach 2030–2040 roku. Realizacja tych planów jest jednak uzależniona od możliwości finansowych państwa, dostępu do kredytów zagranicznych i inwestorów prywatnych oraz od stabilności politycznej.

Warto zwrócić uwagę, że Sri Lanka, mimo ograniczonych rozmiarów, posiada umiarkowany, ale wykorzystany dotąd w niewielkim stopniu potencjał energii wiatrowej oraz energii słonecznej. Regiony przybrzeżne i północne cechują się stosunkowo dobrymi warunkami wiatrowymi, natomiast wysoka liczba godzin słonecznych w roku (często powyżej 2000–2200 godzin) sprzyja rozwojowi fotowoltaiki. Oba te kierunki są traktowane jako filar przyszłej transformacji energetycznej, uzupełniany przez małe hydro i projekty z zakresu biomasy, w szczególności oparte na resztkach z upraw rolniczych i plantacji herbaty.

Istotnym wyzwaniem są jednak koszty integracji rosnącego udziału OZE z istniejącą siecią przesyłową i dystrybucyjną. System Sri Lanki nie został w pełni przystosowany do dużej liczby źródeł rozproszonych, zwłaszcza fotowoltaiki dachowej. Wymaga to inwestycji w infrastrukturę sieciową, systemy magazynowania energii i nowoczesne rozwiązania z zakresu automatyki i teleinformatyki, aby zapewnić stabilność dostaw i utrzymać jakość napięcia.

Największe elektrownie i kluczowe projekty energetyczne

W krajobrazie energetycznym Sri Lanki szczególne miejsce zajmują największe elektrownie – zarówno te konwencjonalne, jak i odnawialne. Obraz sektora wytwórczego nie byłby pełny bez przeglądu najważniejszych instalacji, które zapewniają znaczną część krajowego zasilania.

Elektrownie węglowe

Największą elektrownią węglową i jedną z największych instalacji energetycznych w kraju jest Lakvijaya Power Station, położona w pobliżu Puttalam, nad zachodnim wybrzeżem Sri Lanki. Elektrownia ta, znana również jako Puttalam Coal Power Plant, ma łączną moc zainstalowaną wynoszącą około 900 MW, podzieloną na trzy bloki o mocy około 300 MW każdy. Lakvijaya została zbudowana przy udziale chińskich firm i od momentu uruchomienia pierwszego bloku w 2011 roku stopniowo zwiększała swój udział w krajowej produkcji energii elektrycznej.

Elektrownia ta odpowiada za znaczącą część produkcji opartej na węglu i jest fundamentem bazowego obciążenia systemu. Z jednej strony zapewnia relatywnie tanią energię w porównaniu z elektrowniami olejowymi, z drugiej jednak generuje istotne emisje gazów cieplarnianych oraz lokalne zanieczyszczenia powietrza. Mimo planów ograniczania roli węgla w przyszłości, Lakvijaya pozostanie prawdopodobnie w eksploatacji jeszcze przez kilkanaście lat, chyba że pojawią się dodatkowe międzynarodowe mechanizmy finansowe umożliwiające wcześniejsze wycofanie tego typu jednostek.

Duże elektrownie wodne

Hydroenergetyka stanowiła przez dziesięciolecia filar systemu energetycznego Sri Lanki. Największe elektrownie wodne skoncentrowane są głównie w centralnej, górzystej części wyspy, gdzie rzeki spływają z terenów wyżynnych w kierunku wybrzeża. Do najważniejszych instalacji należą:

• Victoria Hydropower Station – jedna z największych elektrowni wodnych w kraju, o mocy zainstalowanej przekraczającej 200 MW. Zlokalizowana na rzece Mahaweli, jest częścią szerszego programu zagospodarowania doliny tej rzeki, który obejmuje zarówno produkcję energii, jak i irygację oraz zaopatrzenie w wodę.
• Randenigala i Rantembe – elektrownie wodne położone również na rzece Mahaweli, tworzące kaskadę hydroenergetyczną wraz z obiektem Victoria. Łączna moc tych instalacji sięga kilkuset megawatów i odgrywa ważną rolę w bilansowaniu pracy systemu.
• Kotmale Hydropower Station – duża elektrownia wodna o mocy ponad 200 MW, zlokalizowana na dopływie rzeki Mahaweli. Została uruchomiona w latach 80. XX wieku i od tego czasu pozostaje jednym z kluczowych elementów krajowej infrastruktury hydroenergetycznej.
• Samanalawewa – elektrownia o mocy ponad 100 MW, położona w południowej części kraju. Choć nie jest największą instalacją, stanowi istotne uzupełnienie systemu, szczególnie w szczytach zapotrzebowania.

Znaczenie tych elektrowni wykracza poza samą produkcję energii. Dzięki możliwości szybkiego zwiększania i zmniejszania mocy, obiekty wodne pełnią funkcję rezerw mocy i źródeł regulacyjnych, co jest istotne zwłaszcza przy rosnącym udziale wiatru i fotowoltaiki. Jednocześnie potencjał budowy nowych dużych elektrowni wodnych jest ograniczony zarówno z powodów geograficznych, jak i środowiskowych – wiele najlepszych lokalizacji zostało już zagospodarowanych, a kolejne projekty napotykają na opór społeczny i obawy dotyczące wpływu na ekosystemy oraz lokalne społeczności.

Elektrownie na paliwa ciekłe i gaz

Znacząca część mocy w systemie Sri Lanki pochodzi z elektrowni opalanych olejem opałowym i olejem napędowym. Są to zarówno duże bloki należące do Ceylon Electricity Board, jak i instalacje eksploatowane przez niezależnych producentów energii. Do ważniejszych obiektów tego typu należą m.in. elektrownie w okolicach Kolombo i przybrzeżnych miast, które mogą być szybko uruchamiane w celu pokrycia szczytowego zapotrzebowania.

W ostatnich latach pojawiały się koncepcje zwiększenia roli gazu ziemnego, w tym w postaci LNG. Z uwagi na brak własnych, znaczących złóż gazu oraz konieczność budowy infrastruktury importowej (terminali LNG, gazociągów, magazynów), rozwój tego segmentu postępuje jednak wolno. Gaz jest postrzegany jako paliwo przejściowe, mogące ułatwić odchodzenie od węgla i oleju opałowego przy jednoczesnym utrzymaniu stabilności sieci. Kluczowe będzie tu jednak pozyskanie partnerów zagranicznych oraz długu inwestycyjnego na korzystnych warunkach.

Elektrownie wiatrowe

Energia wiatru rozwija się na Sri Lance od stosunkowo niedługiego czasu, ale jej znaczenie systematycznie rośnie. Łączna moc zainstalowana w lądowej energetyce wiatrowej przekroczyła 200 MW, a kolejne projekty znajdują się w różnych fazach przygotowania. Do największych i najbardziej znanych farm wiatrowych należą:

• Hambantota i okolice – region ten, położony na południowym wybrzeżu, stał się jednym z pierwszych obszarów intensywnego rozwoju energetyki wiatrowej.
• Puttalam i północno-zachodnie wybrzeże – korzystne warunki wiatrowe sprzyjają lokalizowaniu tam kolejnych projektów, w relatywnie niedużej odległości od dużej elektrowni węglowej Lakvijaya oraz ważnych węzłów sieciowych.
• Jaffna i północne rejony kraju – obszary o dobrych zasobach wiatru, choć rozwój inwestycji bywa utrudniony przez ograniczenia infrastrukturalne i uwarunkowania społeczne.

Farmy wiatrowe na Sri Lance charakteryzują się dość zróżnicowanymi współczynnikami wykorzystania mocy, które w dobrych lokalizacjach mogą przekraczać 30%. Rozwój tego segmentu wymaga jednak dalszych inwestycji w sieć przesyłową oraz mechanizmy wsparcia dla inwestorów, takie jak stabilne taryfy gwarantowane lub system aukcyjny. Z perspektywy transformacji energetycznej energia wiatru ma szansę stać się jednym z trzech głównych filarów miksu OZE obok fotowoltaiki i hydroenergetyki.

Fotowoltaika i programy dachowe

Energia słoneczna jest jednym z najszybciej rozwijających się segmentów rynku energetycznego Sri Lanki. Łączna moc zainstalowana w fotowoltaice, obejmująca zarówno duże farmy solarne, jak i instalacje dachowe, przekroczyła już kilkaset megawatów. Najważniejszym impulsem rozwoju PV było uruchomienie programów wsparcia dla prosumentów, w ramach których gospodarstwa domowe, firmy i instytucje publiczne mogą instalować panele na dachach i sprzedawać nadwyżki energii do sieci lub stosować systemy rozliczeń typu net metering.

Choć na tle światowych potęg solarnych skala inwestycji nie jest imponująca, dla Sri Lanki oznacza ona istotny krok w kierunku zdecentralizowanego modelu produkcji energii. Szczególnie duże znaczenie mają projekty realizowane na terenach o słabszej infrastrukturze sieciowej, w tym na wyspach przybrzeżnych i w regionach wiejskich, gdzie instalacje fotowoltaiczne z magazynami energii mogą znacząco poprawić niezawodność dostaw. Rząd zakłada, że w kolejnych latach moc zainstalowana w PV będzie rosła skokowo, a udział energii słonecznej w miksie wytwórczym kilkukrotnie się zwiększy.

Biomasa i małe elektrownie wodne

Uzupełnieniem głównych segmentów rynku są instalacje wykorzystujące biomasę oraz małe elektrownie wodne (small hydro). W przypadku biomasy Sri Lanka dysponuje istotnymi zasobami odpadów rolniczych i leśnych – m.in. z upraw herbaty, kauczuku, kokosa czy ryżu. Niewielkie kotły biomasowe są stosowane zarówno w przemyśle, jak i w projektach wytwarzania energii elektrycznej na skalę lokalną. Łączna moc zainstalowana w elektrowniach na biomasę sięga kilkudziesięciu megawatów, ale potencjał dalszego rozwoju jest znacząco wyższy, szczególnie jeśli uda się efektywnie zorganizować łańcuch dostaw surowca.

Małe elektrownie wodne, o mocach od kilku kilowatów do kilku megawatów, stanowią ważne źródło energii w terenach górzystych i trudno dostępnych. Ich rozwój był wspierany m.in. przez międzynarodowe programy pomocowe i organizacje zajmujące się rozwojem zrównoważonej energetyki. Choć jednostkowy wkład każdej z tych instalacji w bilans krajowy jest niewielki, w skali całego kraju tworzą one sieć rozproszonych źródeł, wzmacniających odporność systemu na awarie i ekstremalne zjawiska pogodowe.

Infrastruktura sieciowa, import energii i perspektywy regionalnej integracji

System przesyłowy Sri Lanki jest stosunkowo prosty strukturalnie – sieć najwyższych napięć koncentruje się wokół głównych centrów wytwórczych i odbiorczych, takich jak okolice Kolombo, strefy przemysłowe i regiony dużych elektrowni. Kraj nie jest obecnie połączony liniami przesyłowymi z żadnym innym systemem elektroenergetycznym, co oznacza pełną izolację w sensie technicznym. Pojawiały się co prawda koncepcje budowy połączenia podmorskiego z Indiami (Sri Lanka–Indie HVDC interconnection), ale projekty te nie wyszły na razie poza etap analiz i rozmów wstępnych.

Brak połączeń międzysystemowych oznacza, że Sri Lanka musi samodzielnie bilansować popyt i podaż energii elektrycznej w każdej godzinie roku. W sytuacjach niedoboru mocy, np. w czasie suszy lub awarii dużych elektrowni, konieczne jest sięganie po kosztowne źródła rezerwowe (agregaty dieslowskie, rezerwy wirujące) albo wprowadzanie czasowych ograniczeń w dostawach. Z tego względu rozwój elastycznych źródeł gazowych, magazynów energii (np. bateryjnych) oraz zdolności regulacyjnych po stronie odbiorców jest postrzegany jako ważny kierunek inwestycji.

W sferze długoterminowych perspektyw Sri Lanka może zyskać na integracji z regionalnym rynkiem energii w ramach szerszej inicjatywy South Asian Regional Energy Cooperation. Połączenie z Indiami mogłoby umożliwić import energii w okresach deficytu i eksport nadwyżek, zwłaszcza z OZE, a także stabilizować pracę systemu dzięki większemu obszarowi synchronizacji. Realizacja takiego projektu wymagałaby jednak znacznych nakładów finansowych, precyzyjnych uzgodnień regulacyjnych i gwarancji politycznych po obu stronach cieśniny Palk.

Analiza danych statystycznych oraz przegląd największych elektrowni pokazują, że Sri Lanka stoi w obliczu złożonego zadania – musi jednocześnie zapewnić rosnącemu społeczeństwu niezawodne i względnie tanie dostawy energii, ograniczyć zależność od importowanych paliw kopalnych, a także zrealizować zobowiązania klimatyczne i środowiskowe. Kierunek zmian jest jasny: szybki rozwój OZE, modernizacja sieci i stopniowe odchodzenie od wysokoemisyjnych źródeł. Tempo i skala transformacji będą jednak w dużej mierze zależeć od dostępu do kapitału, wsparcia międzynarodowych instytucji finansowych oraz stabilności krajowej polityki energetycznej.