Energetyka Pakistanu jest jednym z kluczowych sektorów warunkujących tempo rozwoju społeczno‑gospodarczego tego kraju. Liczące ponad 240 milionów mieszkańców państwo, z szybko rosnącą populacją i urbanizacją, stoi przed równoczesnym wyzwaniem zaspokojenia rosnącego popytu na energię, ograniczenia deficytów mocy oraz stopniowego odchodzenia od wysokoemisyjnych paliw kopalnych. Zrozumienie struktury wytwarzania energii elektrycznej, dynamiki zapotrzebowania, inwestycji infrastrukturalnych oraz kierunków polityki energetycznej wymaga spojrzenia zarówno na dane statystyczne, jak i na geograficzne oraz geopolityczne uwarunkowania tego państwa. Pakistan balansuje pomiędzy tradycyjną energetyką opartą na węglu, gazie ziemnym i ropie a rosnącym znaczeniem hydroenergetyki, źródeł odnawialnych i energetyki jądrowej. Poniższy tekst przedstawia obraz współczesnego sektora energetycznego Pakistanu, skalę oraz strukturę zużycia energii, wiodące elektrownie, a także główne trendy rozwojowe oparte na możliwie najbardziej aktualnych danych statystycznych dostępnych do końca 2024 roku.

Struktura sektora energetycznego i główne wskaźniki statystyczne

Pakistan jest państwem o jednej z najszybciej rosnących populacji na świecie, co bezpośrednio przekłada się na **silnie** rosnące zapotrzebowanie na energię. Według szacunków Banku Światowego i krajowego regulatora NEPRA (National Electric Power Regulatory Authority) roczne tempo wzrostu popytu na energię elektryczną w ostatniej dekadzie wahało się między 4 a 8% rocznie, z silniejszym wzrostem w sektorze komercyjnym i przemysłowym niż w gospodarstwach domowych. W 2023 roku całkowita zainstalowana moc w Pakistanie, liczona łącznie dla elektrowni sieciowych, przekroczyła 45 GW, z czego ponad 40 GW funkcjonowało w systemie K-Electric i krajowym systemie przesyłowym (National Transmission and Despatch Company – NTDC). Faktyczna dostępna moc była niższa ze względu na uwarunkowania techniczne, przestoje i braki paliw, lecz i tak była znacząco wyższa niż jeszcze dekadę wcześniej.

Struktura wytwarzania energii w Pakistanie przechodzi istotne przeobrażenia. Przez wiele lat dominującą rolę odgrywała energetyka oparta na importowanych paliwach kopalnych – głównie ropie i oleju opałowym, a następnie gazie ziemnym LNG. Wraz z rozwojem krajowych złóż węgla w regionie Thar oraz realizacją projektów w ramach korytarza gospodarczego Chiny–Pakistan (CPEC) rośnie rola **elektrowni** węglowych. Równocześnie rząd stawia na zwiększenie udziału hydroenergetyki i energetyki odnawialnej, a także rozwój energetyki jądrowej jako stabilnego, niskoemisyjnego źródła mocy bazowej.

Według szacunkowych danych dla roku 2023/2024 struktura mocy zainstalowanej w Pakistanie przedstawiała się następująco (wartości przybliżone, oparte na zestawieniach NEPRA, NTDC i raportach międzynarodowych):

• ok. 37–40% mocy zainstalowanej stanowiły źródła termiczne na paliwa kopalne (gaz ziemny, LNG, ropa, olej opałowy),
• ok. 20–25% przypadało na węgiel, głównie nowe bloki węglowe w ramach projektów CPEC oraz elektrownie w rejonie Thar,
• ok. 25–30% to hydroenergetyka – duże elektrownie wodne na rzekach Indus, Jhelum i innych dopływach,
• ok. 7–10% generacji pochodziło z energetyki jądrowej,
• ok. 5–8% mocy zainstalowanej stanowiły odnawialne źródła energii – przede wszystkim energia wiatru i słońca oraz w ograniczonym stopniu biomasa.

Biorąc pod uwagę wolumen produkcji energii elektrycznej, poszczególne technologie mają udział nieco odmienny niż w strukturze mocy. Ze względu na wyższe współczynniki wykorzystania mocy, energetyka węglowa i jądrowa dostarczają większy procent całkowitej generacji niż wynika to z prostego udziału mocy zainstalowanej, natomiast źródła odnawialne o charakterze niestabilnym (wiatr, fotowoltaika) generują mniej energii niż mogłaby sugerować ich moc nominalna. W 2023 roku łączna roczna produkcja energii elektrycznej Pakistanu szacowana była na ponad 150 TWh (terawatogodzin), przy czym zauważalna jest tendencja rosnąca, napędzana zarówno wzrostem zapotrzebowania w miastach, jak i zwiększaniem poziomu elektryfikacji obszarów wiejskich.

Dla zrozumienia wyzwań sektora energetycznego Pakistanu kluczowa jest również analiza zużycia energii per capita. W porównaniu z krajami wysoko rozwiniętymi wskaźnik ten pozostaje stosunkowo niski – roczne zużycie energii elektrycznej na mieszkańca wynosi około 600–800 kWh, podczas gdy w wielu państwach OECD przekracza 6 000 kWh. Niski poziom konsumpcji nie wynika jednak z oszczędności czy wysokiej efektywności, ale w dużej mierze z ograniczonego dostępu do niezawodnych dostaw oraz z przeciążenia systemu przesyłowego i dystrybucyjnego.

Pakistan boryka się także z wysokimi stratami technicznymi i komercyjnymi w sieci, które według różnych szacunków sięgają 18–25% przesyłanej energii. To znacznie powyżej poziomu notowanego w wielu krajach rozwiniętych (zwykle poniżej 10%). Straty te są wynikiem zarówno przestarzałej infrastruktury, jak i zjawiska kradzieży energii oraz opóźnień w regulowaniu należności przez odbiorców końcowych. Skutkiem jest narastający tzw. circular debt – spirala zadłużenia w sektorze energetycznym, obejmująca spółki dystrybucyjne, wytwórców energii, dostawców paliw oraz instytucje finansujące inwestycje.

Największe elektrownie i infrastruktura wytwórcza

Mapa energetyczna Pakistanu zdominowana jest przez kilka kluczowych skupisk elektrowni cieplnych, hydroelektrowni oraz rosnący portfel jednostek jądrowych i odnawialnych. Ze względu na uwarunkowania hydrologiczne i geograficzne, znaczna część potencjału hydroenergetycznego skoncentrowana jest w północnych regionach kraju, podczas gdy duże elektrownie węglowe i gazowe ulokowane są bliżej centrów konsumpcji oraz portów, które umożliwiają import paliw.

Hydroenergetyka – filar niskoemisyjnej generacji

Hydroenergetyka stanowi jeden z najważniejszych elementów systemu energetycznego Pakistanu, zarówno pod względem mocy, jak i rocznej generacji. Największym obiektem jest elektrownia wodna Tarbela na rzece Indus w prowincji Chajber Pasztunchwa. Łączna moc zainstalowana Tarbeli, po kolejnych etapach rozbudowy, przekracza 4 800 MW. Elektrownia jest kluczowym źródłem energii w okresach wysokich przepływów, a jednocześnie pełni istotną funkcję retencyjną, przeciwpowodziową i nawadniającą. Projekt rozbudowy Tarbela (Tarbela 4th Extension i 5th Extension) ma na celu dalsze zwiększanie mocy i elastyczności pracy elektrowni.

Kolejną ważną hydroelektrownią jest Mangla na rzece Jhelum, której moc po modernizacjach sięga ok. 1 500 MW. Została ona wybudowana w latach 60. XX wieku, a w kolejnych dekadach podlegała rozszerzeniom i unowocześnieniu. W portfelu pakistańskich hydroelektrowni istotną rolę odgrywają również Ghazi-Barotha (ok. 1 450 MW), Warsak, Chashma oraz szereg mniejszych jednostek zlokalizowanych głównie w północnych rejonach kraju.

Ambicje rozwojowe w zakresie hydroenergetyki wiążą się z budową nowych dużych obiektów. Jednym z najbardziej strategicznych projektów jest Diamer-Bhasha Dam na Indusie – ogromna zapora i elektrownia, która po ukończeniu ma dysponować mocą ponad 4 000 MW. Inwestycja ta ma znaczenie nie tylko energetyczne, ale także hydrologiczne i gospodarcze – zwiększy możliwości retencji wody, poprawi warunki nawadniania rolnictwa i ograniczy ryzyko powodzi. Innym ważnym planowanym lub rozwijanym projektem jest Mohmand Dam, a także kolejne stopnie wodne na dopływach Indusu.

Elektrownie cieplne na paliwa kopalne

W segmencie elektrowni termicznych Pakistan przez wiele lat polegał głównie na importowanych paliwach – ropie i oleju opałowym. W ostatniej dekadzie nastąpił jednak zwrot w kierunku węgla oraz gazu ziemnego, w tym LNG. Jedną z największych elektrowni węglowych jest Sahiwal Coal Power Plant w prowincji Pendżab, o mocy ok. 1 320 MW (dwa bloki po 660 MW). Została ona zrealizowana przy współudziale chińskich inwestorów i jest częścią korytarza CPEC. Podobny charakter ma portfel elektrowni węglowych w porcie Hub (Hub Coal Power Plant, ok. 1 320 MW) oraz Port Qasim (Port Qasim Coal Power Plant, także ok. 1 320 MW).

Równolegle istotne znaczenie ma rozwój wydobycia węgla w regionie Thar w prowincji Sindh. Tam powstają kolejne elektrownie zasilane węglem brunatnym o mniejszej kaloryczności, ale dostępne lokalnie, co pozwala ograniczyć uzależnienie od importu paliw. Przykładami są Thar Block II power plant (ok. 660–700 MW w pierwszej fazie, z planami dalszej rozbudowy) oraz towarzyszące mu projekty górniczo-energetyczne. W dłuższej perspektywie rząd Pakistanu deklaruje, że lokalny węgiel z Thar ma stopniowo zastępować paliwa importowane w części segmentu wytwórczego.

W segmencie gazowym istotne znaczenie mają elektrownie cyklu skojarzonego (CCGT) zlokalizowane w pobliżu dużych aglomeracji i portów importowych LNG, takich jak Karaczi. Import skroplonego gazu ziemnego umożliwia zasilanie nowoczesnych jednostek o stosunkowo wysokiej sprawności i niższej emisji CO₂ niż w przypadku węgla czy ropy. Jednak wahania cen LNG na rynkach międzynarodowych oraz ograniczenia infrastrukturalne stanowią istotne wyzwanie dla stabilności cen energii elektrycznej w Pakistanie.

Energetyka jądrowa – rosnący komponent miksu energetycznego

Pakistan należy do nielicznych państw rozwijających się, które posiadają własny program nuklearny obejmujący energetykę cywilną. Pierwszą elektrownią jądrową w kraju była KANUPP (Karachi Nuclear Power Plant), uruchomiona jeszcze w latach 70. XX wieku. W kolejnych dekadach rozwinięto serię reaktorów w lokalizacji Chashma (Chashma Nuclear Power Plant – C1, C2, C3, C4), których łączna moc przekroczyła 1 300 MW. W ostatnich latach kluczowe znaczenie zyskały jednak nowe jednostki jądrowe w pobliżu Karaczi – K-2 i K-3, zbudowane przy współpracy z Chinami. Każda z nich dysponuje mocą rzędu 1 100–1 200 MW, dzięki czemu łączna moc jądrowa Pakistanu w 2023/2024 roku przekroczyła 3 500 MW.

Reaktory K-2 i K-3 należą do nowej generacji (Hualong One / HPR1000), charakteryzują się wyższymi standardami bezpieczeństwa i stanowią ważny krok w kierunku zwiększenia udziału niskoemisyjnych źródeł w miksie energetycznym. Produkcja energii jądrowej w Pakistanie w ostatnich latach rosła stosunkowo szybko i stanowi już kilka procent całkowitej generacji, a jej udział może wzrosnąć, jeśli realizowane będą kolejne projekty reaktorów w różnych lokalizacjach.

Energetyka odnawialna – wiatr i słońce

Pakistan dysponuje znacznym potencjałem w zakresie energii wiatru i słońca, szczególnie w regionach pustynnych i półpustynnych Sindh i Beludżystanu, a także na obszarach o wysokim nasłonecznieniu w Pendżabie. W ostatnich latach rozwój energetyki odnawialnej przyspieszył – w 2023 roku łączna moc zainstalowana farm wiatrowych przekraczała 1 200 MW, a moc elektrowni fotowoltaicznych zbliżała się do 1 000 MW, przy czym istotna część projektów PV powstała poza scentralizowanym systemem, na zasadzie rozproszonych instalacji dachowych i przemysłowych.

Wśród największych projektów wiatrowych warto wymienić farmy zlokalizowane w tzw. Sindh Wind Corridor, w pobliżu miasta Thatta oraz wzdłuż wybrzeża Morza Arabskiego. Parametry wietrzności w tych rejonach sprzyjają uzyskiwaniu stosunkowo wysokich współczynników wykorzystania mocy. W obszarze fotowoltaiki powstało kilka dużych farm solarnych, m.in. w prowincji Pendżab (Quaid-e-Azam Solar Park w rejonie Bahawalpur, z mocą przekraczającą 400 MW po kolejnych etapach rozbudowy), jak również szereg średnich projektów w innych regionach kraju.

Rozwój OZE jest wspierany poprzez system aukcji oraz mechanizmy taryfowe, choć sektor ten boryka się z pewnymi barierami – niestabilnością regulacyjną, ograniczeniami sieci przesyłowej oraz problemami w zakresie finansowania inwestycji. Mimo to cele rządowe przewidują istotne zwiększenie udziału OZE w miksie energetycznym w perspektywie do 2030 roku, m.in. poprzez rozwój kolejnych farm wiatrowych, słonecznych oraz małych elektrowni wodnych na kanałach irygacyjnych.

Wyzwania systemowe, polityka energetyczna i perspektywy rozwoju

Sektor energetyczny Pakistanu stoi przed szeregiem wyzwań, które można podzielić na trzy główne grupy: ekonomiczno-finansowe, infrastrukturalne oraz środowiskowe i klimatyczne. Jednocześnie rząd kraju i instytucje sektora podejmują działania na rzecz poprawy funkcjonowania rynku energii, zwiększenia niezawodności dostaw oraz stopniowego przechodzenia na bardziej zrównoważone źródła energii.

Deficyty mocy, przerwy w dostawach i circular debt

Jednym z najbardziej widocznych problemów w Pakistanie są przerwy w dostawach energii elektrycznej, znane powszechnie jako load-shedding. Choć w wyniku budowy nowych elektrowni sytuacja w ostatnich latach uległa pewnej poprawie, nadal istnieją okresy, szczególnie w szczytach letnich, gdy zapotrzebowanie przewyższa możliwości systemu. Problemy występują zarówno po stronie wytwarzania, jak i przesyłu oraz dystrybucji. Ograniczenia sieciowe powodują, że nie cała dostępna moc może być efektywnie wykorzystana, co prowadzi do lokalnych niedoborów, mimo teoretycznego nadmiaru mocy w skali kraju.

Istotnym czynnikiem destabilizującym rynek energii jest tzw. circular debt. Mechanizm ten polega na narastaniu zadłużenia w całym łańcuchu wartości – od odbiorców końcowych, poprzez spółki dystrybucyjne (Discos), operatora systemu przesyłowego, wytwórców energii aż po dostawców paliw i instytucje finansujące inwestycje. Przyczyną są m.in. regulowane taryfy, które nie zawsze w pełni odzwierciedlają koszty wytwarzania i przesyłu, wysokie straty techniczne i komercyjne, a także opóźnienia w płatnościach. Według danych rządowych skumulowany circular debt sektora energetycznego Pakistanu liczony był w dziesiątkach miliardów dolarów amerykańskich, co znacząco ogranicza zdolność do finansowania nowych inwestycji i modernizacji istniejącej infrastruktury.

Rozwiązanie tego problemu wymaga zarówno reform regulacyjnych i taryfowych, jak i działań na rzecz poprawy efektywności spółek dystrybucyjnych, redukcji strat w sieci oraz usprawnienia systemu poboru opłat. W praktyce oznacza to trudne decyzje polityczne dotyczące podwyżek stawek dla odbiorców oraz wprowadzania nowoczesnych liczników i systemów monitoringu zużycia, co w warunkach kraju o dużych nierównościach społecznych i wysokim udziale ubogich energetycznie jest zadaniem szczególnie wymagającym.

Bezpieczeństwo energetyczne i zależność od importu

Pakistan posiada pewne zasoby własne – węgiel w regionie Thar, ograniczone zasoby gazu i ropy, a także znaczący potencjał hydroenergetyczny. Niemniej jednak duża część energii pierwotnej nadal pochodzi z importu, szczególnie w odniesieniu do ropy naftowej oraz LNG. Wahania cen surowców na rynkach światowych oraz ograniczenia logistyczne w portach i infrastrukturze przesyłowej wpływają na stabilność cen i dostępność paliw dla elektrowni. W czasie globalnych kryzysów, takich jak gwałtowne wzrosty cen LNG, Pakistan staje przed wyborem pomiędzy ograniczeniem importu (a więc ryzykiem niedoborów energii), a ponoszeniem bardzo wysokich kosztów zakupu surowców.

W odpowiedzi na te wyzwania rząd kraju stara się dywersyfikować portfel źródeł energii. Rozwój krajowych złóż węgla w Thar, inwestycje w hydroenergetykę i energetykę jądrową, a także wzrost udziału OZE mają zmniejszyć wrażliwość sektora energetycznego na szoki cenowe na rynkach międzynarodowych. Jednocześnie Pakistan aktywnie poszukuje możliwości importu gazu rurociągami z państw sąsiednich, m.in. Iranu i Turkmenistanu (projekty takie jak TAPI – Turkmenistan–Afganistan–Pakistan–Indie), choć ich realizacja napotyka na liczne przeszkody polityczne i bezpieczeństwa.

Transformacja energetyczna i zobowiązania klimatyczne

Pakistan jest uważany za jedno z państw najbardziej narażonych na skutki zmiany klimatu – w tym ekstremalne zjawiska pogodowe, powodzie, susze oraz zmiany w dostępności zasobów wodnych. Jednocześnie jego wkład w globalne emisje gazów cieplarnianych jest relatywnie niski w porównaniu z krajami wysoko uprzemysłowionymi. Mimo to w debacie publicznej i politycznej rośnie znaczenie działań na rzecz ograniczania emisji, poprawy jakości powietrza oraz promowania odnawialnych źródeł energii.

W ramach zobowiązań międzynarodowych, m.in. w kontekście porozumienia paryskiego, Pakistan przedstawił swoje krajowe wkłady determinowane (NDC), zakładające m.in. zwiększenie udziału czystych i niskoemisyjnych źródeł w miksie energetycznym, poprawę efektywności energetycznej oraz rozwój zrównoważonego transportu. Rząd deklaruje dążenie do tego, aby w perspektywie kolejnych dekad znacząco zwiększyć udział hydroenergetyki, energetyki jądrowej i OZE kosztem wysokoemisyjnych elektrowni na węgiel i olej opałowy.

W praktyce transformacja energetyczna w Pakistanie będzie przebiegać etapami i zależeć od dostępu do finansowania międzynarodowego, transferu technologii oraz sytuacji geopolitycznej. Projekty w ramach CPEC odgrywają tutaj podwójną rolę – z jednej strony doprowadziły do szybkiego wzrostu mocy zainstalowanej, w tym węgla, co pomogło ograniczyć deficyty mocy; z drugiej strony zwiększyły zależność od paliw kopalnych w krótkiej i średniej perspektywie. Przyszłe etapy współpracy z zagranicznymi partnerami będą w coraz większym stopniu ukierunkowane na projekty niskoemisyjne, takie jak hydroelektrownie, farmy wiatrowe i słoneczne oraz rozbudowę energetyki jądrowej.

Inwestycje w sieci przesyłowe i cyfryzację sektora

Nie mniej istotnym obszarem niż sama generacja jest modernizacja sieci przesyłowej i dystrybucyjnej. Nawet jeśli Pakistan zwiększy moc zainstalowaną poprzez budowę nowych elektrowni, bez odpowiednio rozwiniętej infrastruktury sieciowej energia ta nie dotrze w sposób niezawodny do odbiorców. W ostatnich latach podejmowane są projekty wzmacniania sieci 500 kV i 220 kV, budowy nowych stacji transformatorowych oraz linii przesyłowych, a także modernizacji systemów dystrybucyjnych w największych miastach, takich jak Karaczi, Lahore czy Islamabad.

Równolegle wprowadzane są rozwiązania z zakresu cyfryzacji i automatyzacji systemu elektroenergetycznego – inteligentne liczniki, systemy SCADA, zaawansowane systemy zarządzania popytem i podaży energii. Celem jest poprawa efektywności operacyjnej, ograniczenie kradzieży energii, wyeliminowanie nielegalnych przyłączy oraz dostarczenie regulatorom i spółkom dystrybucyjnym dokładniejszych danych służących do planowania inwestycji i ustalania taryf.

W dłuższej perspektywie Pakistan może również rozwijać rozwiązania z zakresu magazynowania energii – zarówno w postaci elektrowni szczytowo‑pompowych powiązanych z istniejącymi i planowanymi zaporami, jak i dużych magazynów bateryjnych, szczególnie w regionach o wysokiej penetracji energii słonecznej i wiatrowej. Pozwoliłoby to lepiej integrować niestabilne OZE z systemem, zmniejszając konieczność uruchamiania szczytowych jednostek konwencjonalnych i poprawiając stabilność pracy sieci.

Znaczenie efektywności energetycznej i polityk społecznych

Uzupełnieniem inwestycji w wytwarzanie i przesył energii są działania na rzecz efektywności energetycznej. Pakistan, mając ograniczone zasoby finansowe i techniczne, może osiągnąć relatywnie duże korzyści, koncentrując się na redukcji strat, modernizacji urządzeń oraz poprawie standardów budowlanych. Programy obejmujące wymianę oświetlenia na LED, poprawę izolacji budynków, modernizację silników elektrycznych w przemyśle czy wdrażanie standardów efektywności dla sprzętu AGD mogą znacząco zmniejszyć wzrost zapotrzebowania na energię bez uszczerbku dla jakości życia mieszkańców.

Istotnym elementem jest także wymiar społeczny. Pakistan zmaga się z ubóstwem energetycznym, szczególnie na obszarach wiejskich i w biedniejszych dzielnicach miast. Rozszerzanie dostępu do niezawodnej i przystępnej cenowo energii elektrycznej jest warunkiem rozwoju edukacji, opieki zdrowotnej, przedsiębiorczości oraz ogólnej poprawy jakości życia. Programy subsydiów i wsparcia dla najuboższych muszą być jednak wyważone tak, aby nie pogłębiać problemu circular debt i nie osłabiać bodźców do racjonalnego zużycia energii.

Pakistańska energetyka stoi zatem na styku wielu sprzecznych wymagań: potrzeby szybkiego wzrostu gospodarczego, ograniczeń fiskalnych, konieczności poprawy niezawodności dostaw i jakości infrastruktury, a także wymogów ochrony środowiska i zobowiązań klimatycznych. Przyszłe decyzje dotyczące miksu energetycznego, modelu finansowania inwestycji oraz reform regulacyjnych będą w znacznym stopniu determinować, czy kraj ten zdoła przekuć swój potencjał demograficzny i geograficzny w trwały, zrównoważony rozwój.

Na tle innych państw regionu Pakistan wyróżnia się dynamicznym, choć nadal niestabilnym sektorem energetycznym, w którym obok tradycyjnych elektrowni cieplnych rosną w siłę hydroelektrownie, farmy wiatrowe, instalacje fotowoltaiczne i nowoczesne bloki jądrowe. Konsekwentna realizacja długoterminowej strategii energetycznej, wzmacnianie instytucji regulacyjnych, a także skuteczne pozyskiwanie kapitału zagranicznego i technologii – również z krajów takich jak Chiny – będzie kluczowe dla przezwyciężenia obecnych barier. Jednocześnie rosnąca rola społeczeństwa obywatelskiego, organizacji pozarządowych i lokalnych społeczności w kształtowaniu polityki energetycznej może sprzyjać większemu naciskowi na transparentność, odpowiedzialność środowiskową i sprawiedliwość społeczną, czyniąc z energetyki narzędzie nie tylko wzrostu, lecz także bardziej równomiernego rozwoju społecznego.