Mauretania, rozległe, słabo zaludnione państwo Afryki Zachodniej, stoi przed wyjątkowym wyzwaniem: jak zapewnić dynamiczny rozwój gospodarczy i poprawę jakości życia mieszkańców, opierając się na ograniczonej infrastrukturze, szybko rosnącym popycie na energię oraz wymagającym, pustynnym środowisku. Jednocześnie kraj ten posiada jedne z najlepszych w regionie warunków do rozwoju energetyki odnawialnej – zwłaszcza wiatrowej i słonecznej – oraz strategiczne położenie pozwalające myśleć o eksporcie energii do sąsiadów. Energetyka w Mauretanii staje się zatem nie tylko kwestią infrastrukturalną, ale też jednym z kluczowych motorów przemian społeczno‑gospodarczych i elementem szerszej transformacji energetycznej Afryki.

Charakterystyka sektora energetycznego i podstawowe dane statystyczne

Mauretania liczy około 4,9 mln mieszkańców (szacunki 2023/2024), z czego znaczna część zamieszkuje obszary wiejskie i półnomadyczne, gdzie dostęp do energii elektrycznej jest wciąż bardzo ograniczony. Struktura terytorialna – ogromne dystanse, pustynie, słaba gęstość zaludnienia – w istotny sposób utrudnia budowę scentralizowanej sieci elektroenergetycznej i sprzyja rozwojowi rozproszonych systemów off‑grid oraz mikro‑sieci.

Według dostępnych danych z lat 2022–2023, łączna zainstalowana moc w systemie elektroenergetycznym Mauretanii kształtowała się w przybliżeniu na poziomie 500–600 MW, przy czym dane te obejmują zarówno jednostki należące do krajowego operatora SOMELEC (Société Mauritanienne d’Electricité), jak i wybrane elektrownie przemysłowe oraz przygraniczne połączenia międzysystemowe. Oficjalne i szczegółowe statystyki bywają rozproszone, jednak można wyróżnić kilka kluczowych tendencji:

• udział źródeł konwencjonalnych (głównie silników dieslowskich i jednostek na olej opałowy, a także gazu z pola Banda) w wytwarzaniu energii wynosił jeszcze niedawno powyżej 60–70%, choć stopniowo maleje;
• odnawialne źródła energii (OZE) – przede wszystkim energetyka wiatrowa i fotowoltaiczna – osiągnęły już w niektórych latach ponad 30–40% udziału w rocznej produkcji energii elektrycznej, przy czym udział ten silnie zależy od warunków atmosferycznych oraz dostępności jednostek konwencjonalnych;
• kraj jest w coraz większym stopniu powiązany z sąsiadami – zwłaszcza Senegalem i Mali – poprzez regionalne połączenia przesyłowe, co pozwala bilansować system i uczestniczyć w wymianie energii;
• część produkcji energii elektrycznej trafia bezpośrednio do dużych odbiorców przemysłowych (górnictwo rudy żelaza, złota, miedzi), czasem z pominięciem krajowej sieci dystrybucyjnej, co utrudnia pełne porównania statystyczne.

Według szacunków Banku Światowego i innych instytucji międzynarodowych, wskaźnik elektryfikacji w Mauretanii w połowie lat 2020. wynosił ogółem około 40–50%, przy czym w miastach (zwłaszcza w stolicy Nawakszut oraz w ośrodkach przemysłowych) przekraczał 70%, a na wsi wciąż często nie sięgał 20–25%. Mimo postępów projektów przyłączeniowych i rozwoju OZE, wciąż oznacza to, że setki tysięcy gospodarstw domowych korzystają głównie z lamp naftowych, agregatów spalinowych lub w ogóle pozostają bez dostępu do energii elektrycznej.

Jednocześnie zużycie energii elektrycznej per capita pozostaje stosunkowo niskie. Szacunki mówią o wartościach rzędu 200–300 kWh na mieszkańca rocznie (dla porównania: w Europie Zachodniej jest to zazwyczaj 5–7 tys. kWh), z wysoką koncentracją zużycia w sektorze wydobywczym, przemyśle przetwórczym oraz w usługach miejskich. Tak niskie zużycie jest po części konsekwencją ubóstwa energetycznego i ograniczonego dostępu, ale też relatywnie słabo rozwiniętej infrastruktury gospodarczej.

W strukturze końcowego wykorzystania energii kluczową rolę odgrywają nadal tradycyjne paliwa biomasy (drewno opałowe, węgiel drzewny) wykorzystywane w gospodarstwach domowych do gotowania i ogrzewania. To z kolei ma znaczenie dla polityki energetycznej, gdyż rząd stara się – przy wsparciu organizacji międzynarodowych – promować bardziej efektywne i mniej emisyjne technologie, w tym kuchnie efektywne energetycznie, gaz płynny (LPG) oraz biogaz w małych instalacjach.

Struktura wytwarzania energii i największe elektrownie

System wytwórczy Mauretanii to mozaika jednostek różnej wielkości, umiejscowionych głównie wzdłuż wybrzeża i w pobliżu głównych ośrodków górniczych. W ostatnich latach przyspieszył rozwój OZE, zwłaszcza energetyki wiatrowej w rejonie Nawazibu (Nouadhibou) oraz fotowoltaiki w pobliżu Nawakszutu i innych miast. Jednocześnie istotną rolę odgrywają jednostki konwencjonalne, w tym elektrownie dieslowskie i gazowe, które zapewniają stabilną moc dyspozycyjną.

Elektrownie konwencjonalne – filar stabilności systemu

Historycznie głównym źródłem zasilania Mauretanii były elektrownie dieslowskie i na ciężki olej opałowy, zlokalizowane przede wszystkim w Nawakszucie i Nawazibu. Te jednostki, choć drogie w eksploatacji i wysokoemisyjne, były stosunkowo łatwe do budowy i pozwalały na elastyczne dostosowywanie mocy do zapotrzebowania.

Stopniowo zaczęto jednak rozwijać energetykę gazową, wykorzystując potencjał pobliskich złóż. Kluczowe znaczenie ma gaz z pola Banda, leżącego w wodach u wybrzeży Mauretanii. Na jego bazie zaplanowano budowę elektrowni gazowych, które mają częściowo zastąpić jednostki olejowe oraz zapewnić zasilanie nie tylko dla kraju, ale i na eksport – przede wszystkim do Senegalu. Choć projekty te napotykały okresowe opóźnienia, koncepcja „gas‑to‑power” pozostaje jednym z głównych filarów strategii energetycznej państwa.

Wśród większych elektrowni konwencjonalnych warto wymienić:

• główne zespoły generatorów dieslowskich w Nawakszucie, łącznie o mocy kilkuset MW (instalowane w kilku etapach, często jako niezależne moduły);
• zespoły dieslowskie w Nawazibu, obsługujące zarówno miasto, jak i sektor rybołówstwa oraz przemysł przetwórczy;
• jednostki w mniejszych ośrodkach regionalnych, często o mocach kilku–kilkunastu MW, stanowiące lokalne wyspy energetyczne.

Dokładne moce poszczególnych bloków bywają zmienne – z powodu modernizacji, wyłączeń, a także różnic pomiędzy mocą zainstalowaną a dostępną. Ogólnie można jednak przyjąć, że źródła konwencjonalne stanowią wciąż ponad połowę całkowitej mocy zainstalowanej oraz większość produkcji energii w godzinach szczytowego zapotrzebowania nocą lub przy słabym nasłonecznieniu i wietrze.

Energetyka wiatrowa – klucz do transformacji

Mauretania dysponuje jednymi z najlepszych w Afryce warunków do rozwoju energetyki wiatrowej. Szczególnie korzystne są strefy przybrzeżne na północy kraju, w rejonie Nawazibu. Stałe, silne wiatry wieją tam przez większość roku, a niska gęstość zaludnienia i duża dostępność terenu ułatwiają lokalizację farm wiatrowych.

Najważniejszą inwestycją w tym segmencie jest farma wiatrowa Nouar (często nazywana także Nouadhibou Wind Power Plant), o mocy zainstalowanej rzędu 30 MW. Została ona zrealizowana przy wsparciu międzynarodowych instytucji finansowych i pełni podwójną rolę:

• dostarcza znaczącą ilość energii do lokalnej sieci, ograniczając zużycie paliw kopalnych w jednostkach dieslowskich; 
• stanowi demonstracyjny projekt, pokazujący możliwość integracji dużego udziału niestabilnych OZE w małym systemie elektroenergetycznym.

Wysoki współczynnik wykorzystania mocy (capacity factor) sprawia, że farmy wiatrowe w Mauretanii są szczególnie atrakcyjne ekonomicznie. W odróżnieniu od wielu lokalizacji w Europie, gdzie średnie prędkości wiatru są umiarkowane, na mauretańskim wybrzeżu wiatr jest silny i względnie stabilny, co przekłada się na wyższą produkcję energii z każdej zainstalowanej turbiny.

W ostatnich latach analizowane są kolejne projekty farm wiatrowych – zarówno skierowanych na zasilanie krajowego systemu, jak i potencjalnie powiązanych z produkcją zielonego wodoru i amoniaku na eksport. Ze względu na dynamiczny rozwój koncepcji „Power‑to‑X”, inwestorzy międzynarodowi bacznie przyglądają się Mauretanii jako jednemu z możliwych hubów dla produkcji wodoru z OZE w Afryce.

Fotowoltaika – szybki przyrost mocy w słonecznym kraju

Mauretania charakteryzuje się bardzo wysokim poziomem nasłonecznienia – w wielu regionach liczba godzin słonecznych w roku przekracza 3000. Nic dziwnego, że fotowoltaika stała się jednym z priorytetowych kierunków rozwoju sektora energetycznego.

Największą elektrownią słoneczną w kraju pozostaje farma fotowoltaiczna w Nawakszucie, o mocy zainstalowanej około 15 MW. Uruchomiona w połowie poprzedniej dekady, szybko stała się symbolem transformacji energetycznej Mauretanii. Produkcja z tej instalacji pokrywa znaczącą część dziennego zapotrzebowania stolicy, zmniejszając konieczność uruchamiania najdroższych jednostek dieslowskich oraz redukując import paliw.

W kolejnych latach powstały mniejsze farmy PV w innych regionach kraju, a także rozwinął się segment rozproszonych instalacji słonecznych – zarówno w formie zasilania domostw off‑grid, jak i systemów hybrydowych (PV + diesel + magazyn energii) na potrzeby lokalnych społeczności, szkół, ośrodków zdrowia czy baz wojskowych. Część tych projektów realizowana jest w ramach programów rozwoju obszarów wiejskich, finansowanych m.in. przez Bank Światowy, Afrykański Bank Rozwoju i inne instytucje.

W konsekwencji moc zainstalowana w fotowoltaice, choć wciąż relatywnie niewielka w skali globalnej, rośnie w szybkim tempie – przybywa kilkanaście, a momentami nawet kilkadziesiąt MW rocznie, uwzględniając również projekty komercyjne i mikroinstalacje. Z uwagi na spadające koszty technologii PV i ograniczoną konieczność utrzymania złożonej infrastruktury przesyłowej, fotowoltaika jest jednym z najbardziej efektywnych narzędzi zwiększania wskaźnika elektryfikacji, szczególnie na terenach wiejskich.

Elektrownie przemysłowe i generacja dedykowana górnictwu

Gospodarka Mauretanii w dużej mierze opiera się na sektorze górniczym – przede wszystkim wydobyciu rudy żelaza (SNIM – Société Nationale Industrielle et Minière), złota oraz innych surowców. Duże kopalnie, położone często w odległych regionach (jak Zouerate), wymagają stabilnego i niezawodnego zasilania elektrycznego, niezależnie od stanu krajowego systemu.

W efekcie przy części z nich powstały własne źródła wytwórcze, głównie elektrownie dieslowskie lub gazowo‑dieslowskie, o mocach od kilku do kilkudziesięciu MW. Często są to instalacje eksploatowane bezpośrednio przez firmy wydobywcze lub w ramach długoterminowych umów z niezależnymi producentami energii (IPP – Independent Power Producers). Dane o ich mocy i produkcji nie zawsze są publicznie dostępne, co utrudnia pełny obraz bilansu energetycznego kraju, ale wiadomo, że stanowią istotną część całkowitego zużycia energii elektrycznej w Mauretanii.

Sektor przemysłowy coraz częściej interesuje się także OZE – zarówno w celu redukcji kosztów energii (wysokie ceny paliw importowanych), jak i zmniejszenia śladu węglowego produkcji, co zaczyna mieć znaczenie na globalnych rynkach surowcowych. Rozważane są hybrydowe systemy z udziałem PV i wiatru, sprzężone z konwencjonalnymi agregatami, które pozwalają obniżyć zużycie paliwa nawet o kilkadziesiąt procent.

Polityka energetyczna, integracja regionalna i perspektywy rozwoju

Rząd Mauretanii jest świadomy, że dostęp do niezawodnej, przystępnej cenowo energii jest kluczowym warunkiem rozwoju społeczno‑gospodarczego. Dlatego od kilkunastu lat prowadzone są reformy sektora energetycznego, obejmujące zarówno modernizację SOMELEC, jak i tworzenie sprzyjającego klimatu dla inwestycji prywatnych, w tym w OZE. Wspólnie z instytucjami międzynarodowymi opracowano szereg strategii i planów rozwoju, koncentrujących się na trzech głównych osiach: zwiększaniu mocy wytwórczych, rozbudowie sieci przesyłowych i dystrybucyjnych oraz poprawie efektywności energetycznej.

Reformy sektora i rola SOMELEC

SOMELEC, jako państwowy monopolista w zakresie przesyłu i dystrybucji energii elektrycznej (oraz główny wytwórca), od lat zmaga się z szeregiem problemów: wysokimi stratami technicznymi i komercyjnymi w sieciach, ograniczonymi możliwościami inwestycyjnymi, przestarzałą infrastrukturą oraz zadłużeniem wynikającym z konieczności importu drogich paliw. Jednocześnie jest to kluczowa instytucja dla poprawy sytuacji energetycznej w kraju.

W ramach reform:

• wprowadzono programy zmniejszania strat w sieci, m.in. poprzez modernizację linii, instalację liczników przedpłatowych oraz walkę z nielegalnymi przyłączeniami;
• stopniowo podnosi się taryfy energetyczne, aby zbliżyć je do kosztów wytwarzania i dystrybucji, z jednoczesną ochroną najuboższych gospodarstw domowych (różne formy taryf socjalnych);
• otwiera się sektor na udział niezależnych producentów energii, szczególnie w obszarze projektów OZE, gdzie SOMELEC często pełni rolę nabywcy energii (off‑takera);
• modernizuje się system sterowania i nadzoru nad siecią – wdrażane są elementy systemów SCADA, co pozwala lepiej integrować źródła niestabilne, takie jak wiatr i PV.

Choć proces reform jest długotrwały i napotyka trudności, przynosi stopniową poprawę wskaźników niezawodności dostaw energii, szczególnie w największych miastach. Długoterminowym celem jest zbudowanie nowoczesnego, zbilansowanego systemu elektroenergetycznego, zdolnego do obsługi rosnącego zapotrzebowania i integracji dużego udziału OZE.

Integracja regionalna i połączenia transgraniczne

Ze względu na stosunkowo małą skalę krajowego rynku energii, Mauretania przywiązuje dużą wagę do integracji regionalnej. Kraj uczestniczy w inicjatywach rozwijanych w ramach WAPP (West African Power Pool) – regionalnego rynku energii w Afryce Zachodniej, który ma na celu połączenie systemów elektroenergetycznych poszczególnych państw i umożliwienie swobodniejszej wymiany energii.

W kontekście Mauretanii najważniejsze są powiązania z Senegalem i Mali. Budowane oraz modernizowane są linie wysokiego napięcia, umożliwiające zarówno import energii (np. z dużych hydroelektrowni w regionie Senegalu lub przyszłych źródeł gazowych), jak i potencjalny eksport nadwyżek produkcji z OZE. Integracja regionalna jest szczególnie ważna dla krajów o niestabilnym profilu produkcji, w których udział wiatru i słońca jest wysoki – większy, zintegrowany system pozwala lepiej bilansować zmienność generacji.

W perspektywie dekady planowane jest rozwinięcie bardziej zaawansowanych mechanizmów handlu energią w regionie, w tym krótkoterminowych rynków bilansujących. Dla Mauretanii może to oznaczać możliwość sprzedaży energii pochodzącej z wiatru i słońca w okresach wysokiej produkcji oraz importu tańszej energii, gdy krajowe źródła odnawialne nie pokrywają zapotrzebowania.

Gaz, projekty offshore i zielony wodór

Ważnym elementem przyszłości energetyki Mauretanii jest rozwój wydobycia gazu ziemnego na szelfie atlantyckim. Wraz z Senegalem kraj uczestniczy w realizacji dużych projektów gazowych (np. Grand Tortue Ahmeyim), które mają przynieść istotne dochody z eksportu LNG, ale także stworzyć bazę dla produkcji energii elektrycznej w elektrowniach gazowych na potrzeby rynku krajowego i regionalnego.

Gaz postrzegany jest jako paliwo przejściowe – mniej emisyjne niż olej opałowy czy węgiel, a jednocześnie stabilne i stosunkowo elastyczne. Elektrownie gazowe mogą pełnić rolę rezerwy mocy dla niestabilnych OZE, umożliwiając dalsze zwiększanie ich udziału bez ryzyka przerw w dostawach energii.

Równocześnie Mauretania została zidentyfikowana jako jedno z potencjalnych centrów produkcji zielonego wodoru i pochodnych (takich jak zielony amoniak) na eksport. Kluczowe atuty to:

• wysokie zasoby energii wiatrowej i słonecznej, pozwalające na wytwarzanie taniej energii elektrycznej z OZE; 
• dostęp do wybrzeża Atlantyku i możliwość budowy infrastruktury portowej do eksportu produktów energetycznych;
• rozległe, słabo zaludnione tereny, na których można lokować duże farmy wiatrowo‑słoneczne.

W ostatnich latach ogłoszono kilka memorandum of understanding pomiędzy rządem a międzynarodowymi konsorcjami planującymi budowę instalacji o mocach liczonych w gigawatach (GW) – zarówno w zakresie OZE, jak i elektrolizerów do produkcji wodoru. Jeżeli choć część tych planów zostanie zrealizowana, może to radykalnie zmienić profil energetyczny kraju, czyniąc go nie tylko samowystarczalnym, ale wręcz eksporterem energii w postaci paliw syntetycznych.

Wyzwania: dostęp do energii, finansowanie i odporność na zmiany klimatu

Mimo imponujących perspektyw, sektor energetyczny Mauretanii stoi przed szeregiem wyzwań, które będą decydować o tempie i kierunku rozwoju w nadchodzących latach.

Po pierwsze, kluczowy pozostaje problem ubóstwa energetycznego i niskiego wskaźnika elektryfikacji w obszarach wiejskich. Rozproszone osadnictwo i duże odległości sprawiają, że tradycyjne podejście polegające na rozbudowie sieci przesyłowych i dystrybucyjnych jest bardzo kosztowne. Z tego względu duże nadzieje pokłada się w mikro‑sieciach opartych na OZE i magazynach energii, które mogą dostarczać prąd do wiosek liczących kilkaset lub kilka tysięcy mieszkańców bez konieczności budowy długich linii wysokiego napięcia.

Po drugie, finansowanie wielkoskalowych projektów energetycznych wymaga stabilnego otoczenia regulacyjnego i instytucjonalnego. Mauretania, podobnie jak wiele innych państw rozwijających się, musi budować zaufanie inwestorów poprzez jasne zasady przyznawania koncesji, transparentne procesy przetargowe, wiarygodne umowy zakupu energii (PPA) oraz poprawę kondycji finansowej SOMELEC. Bez tego realizacja projektów o wartościach liczonych w miliardach dolarów będzie bardzo trudna.

Po trzecie, Mauretania jest wyjątkowo narażona na skutki zmian klimatu – pustynnienie, fale upałów, niestabilne opady. Choć energetyka odnawialna może pomóc w redukcji emisji globalnych, kraj musi jednocześnie dbać o adaptację infrastruktury do nowych warunków. Oznacza to m.in. projektowanie systemów odpornych na ekstremalne temperatury, burze piaskowe, erozję oraz uwzględnianie zmieniających się warunków hydrologicznych przy planowaniu ewentualnych projektów hydroenergetycznych lub wodno‑energetycznych (np. odsalania wody morskiej przy użyciu OZE).

Istotne wyzwanie to także rozwój kapitału ludzkiego: sektor energetyczny wymaga inżynierów, techników, specjalistów od zarządzania systemem i regulacji. Programy kształcenia i szkoleń, prowadzone we współpracy z partnerami zagranicznymi, mają kluczowe znaczenie dla utrzymania i rozwoju coraz bardziej zaawansowanej infrastruktury.

Wreszcie, równolegle do budowy nowej mocy wytwórczej, konieczne jest wdrażanie rozwiązań z zakresu efektywności energetycznej – zarówno w sektorze publicznym (oświetlenie uliczne LED, standardy budowlane), jak i prywatnym (urządzenia o niskim poborze mocy, edukacja użytkowników). Ograniczanie popytu poprzez bardziej racjonalne wykorzystanie energii jest często tańsze niż budowa kolejnych elektrowni, a dodatkowo zmniejsza obciążenie dla środowiska.

Mauretania stoi więc na progu ważnej transformacji energetycznej: z systemu opartego na drogim, importowanym paliwie i ograniczonym dostępie do energii, ku modelowi, w którym dominować będą lokalne zasoby – wiatr, słońce i gaz – wspierane przez integrację regionalną oraz nowe technologie, takie jak zielony wodór i magazynowanie energii. To, w jakim stopniu uda się wykorzystać ten potencjał, zależeć będzie od zdolności do przyciągania inwestycji, wdrażania reform instytucjonalnych i zapewnienia, by korzyści z rozwoju sektora energetycznego były jak najszerzej odczuwane przez społeczeństwo.