Energetyka w Maroku przechodzi jedną z najbardziej dynamicznych transformacji na świecie, łącząc szybki wzrost zapotrzebowania na energię z ambitną polityką rozwoju odnawialnych źródeł. Kraj ten, pozbawiony znaczących zasobów ropy i gazu, przez lata należał do najbardziej uzależnionych od importu nośników energii na kontynencie afrykańskim. Jednocześnie stał się laboratorium nowej polityki klimatyczno‑energetycznej, opartej na masywnych inwestycjach w energetykę słoneczną i wiatrową, rozbudowie sieci przesyłowych oraz stopniowej elektryfikacji obszarów wiejskich. Statystyki pokazują, że Maroko w ciągu kilkunastu lat dokonało skoku od kraju o chronicznym deficycie mocy do regionalnego lidera transformacji energetycznej, a jego projekty – jak kompleks słoneczny Noor Ouarzazate – są punktami odniesienia w skali globalnej.

Struktura sektora energetycznego i kluczowe wskaźniki

Marokański sektor energii elektrycznej rozwija się w kontekście rosnącej gospodarki, starania o dywersyfikację miksu oraz konieczności ograniczenia importu paliw kopalnych. Centralną rolę odgrywa państwowy operator ONEE (Office National de l’Électricité et de l’Eau Potable), odpowiedzialny za wytwarzanie, przesył i dystrybucję energii, choć coraz większy udział w nowych mocach mają prywatni inwestorzy działający w modelu IPP (Independent Power Producers).

Zgodnie z dostępnymi danymi z lat 2022–2024, całkowita zainstalowana moc w systemie elektroenergetycznym Maroka przekracza 11 GW (gigawatów), z czego około 37–40% pochodzi z odnawialnych źródeł energii (OZE), jeśli liczyć hydroenergetykę, energetykę wiatrową i słoneczną łącznie. Oficjalnym celem rządu jest osiągnięcie co najmniej 52% zainstalowanej mocy z OZE do roku 2030, co wpisuje się w deklaracje klimatyczne przedstawiane podczas kolejnych szczytów COP.

Jeśli chodzi o produkcję energii elektrycznej, Maroko wytwarza rocznie około 36–40 TWh (terawatogodzin), przy czym część energii jest nadal importowana, głównie z Hiszpanii (a wcześniej również z Algierii, przed pogorszeniem relacji dyplomatycznych). Zapotrzebowanie na energię elektryczną rośnie średnio o około 3–4% rocznie, choć tempo to może się różnić w zależności od cyklu gospodarczego oraz warunków klimatycznych wpływających na zużycie energii na klimatyzację.

Jednym z kluczowych wskaźników jest poziom elektryfikacji. Maroko w latach 90. miało ogromne obszary wiejskie pozbawione dostępu do energii; poprzez programy takie jak Global Rural Electrification Program (PERG) udało się doprowadzić do niemal pełnej elektryfikacji kraju – wskaźnik dostępu do energii elektrycznej przekracza dziś 99%. To osiągnięcie ma szczególne znaczenie w kontekście rozwoju społecznego i gospodarczego regionów peryferyjnych.

W strukturze zużycia energii dominują sektor przemysłowy, komunalno‑bytowy oraz coraz bardziej energochłonny sektor usług, wspierany rozwojem turystyki. Znaczącym odbiorcą energii jest także sektor transportowy, jednak wciąż w niewielkim stopniu zelektryfikowany – elektryczne pojazdy i transport publiczny pozostają niszowe, choć rząd zapowiada programy wsparcia w tym obszarze.

Istotnym kontekstem dla energetyki Maroka jest wysoki poziom uzależnienia od importu paliw. Historycznie kraj sprowadzał ponad 90% potrzebnych nośników energii, głównie ropy naftowej, produktów ropopochodnych i węgla. W ostatnich latach, ze względu na inwestycje w OZE i spadek znaczenia części elektrowni węglowych, poziom ten ulega stopniowemu obniżeniu, ale nadal pozostaje bardzo wysoki, co czyni bezpieczeństwo dostaw jednym z kluczowych wyzwań polityki energetycznej.

Miks energetyczny i rozwój odnawialnych źródeł energii

Miks energetyczny Maroka jest w trakcie głębokiej transformacji. Tradycyjnie opierał się na węglu importowanym, ropie oraz produktach ropopochodnych, z uzupełnieniem w postaci hydroenergetyki. Od około 2010 roku nastąpił jednak silny zwrot w stronę odnawialnych źródeł energii, który wynika zarówno z argumentów ekonomicznych (wysokie koszty importu paliw), jak i geostrategicznych oraz klimatycznych.

Struktura mocy zainstalowanej w przybliżeniu wygląda następująco (na podstawie danych z lat 2021–2023):

• Około 30–35% mocy pochodzi z elektrowni węglowych, z których największa działa w Jorf Lasfar.
• Około 20–25% mocy stanowią elektrownie gazowe i olejowe (w tym jednostki szczytowe i elektrownie działające w trybie rezerwowym).
• Około 15–20% przypada na hydroenergetykę, w tym elektrownie szczytowo‑pompowe.
• Około 15–20% mocy stanowią elektrownie wiatrowe, rozlokowane głównie wzdłuż wybrzeża Atlantyku.
• Około 15–20% przypada na energetykę słoneczną (fotowoltaika i CSP – skoncentrowana energia słoneczna) z dominującą rolą dużych projektów w regionach o wysokiej insolacji.

W produkcji energii udział poszczególnych technologii jest nieco inny, ze względu na charakterystykę pracy poszczególnych jednostek. Elektrownie węglowe, dzięki wysokiemu współczynnikowi wykorzystania mocy, przez długi czas generowały około 50–60% całkowitej energii elektrycznej. Jednak rosnący udział wiatru i słońca powoduje stopniowe przesuwanie tej struktury w stronę bardziej zrównoważonego miksu.

W obszarze energetyki wiatrowej Maroko wykorzystuje szczególnie dogodne warunki wietrzne na wybrzeżu Atlantyku oraz w pasie gór Atlas. W parkach wiatrowych notuje się stosunkowo wysoki współczynnik wykorzystania mocy, często przekraczający 35–40%, co czyni je jednymi z bardziej efektywnych instalacji w regionie. Z kolei w energetyce słonecznej kraj dysponuje jednym z najwyższych poziomów nasłonecznienia na świecie, sięgającym 2000–3000 godzin słonecznych rocznie w wielu regionach.

Ambitny program rozwoju słonecznych źródeł energii realizowany jest przez agencję MASEN (Moroccan Agency for Sustainable Energy), która pełni rolę integratora projektów, organizatora przetargów i pośrednika finansowego. Dzięki temu udało się przyciągnąć międzynarodowy kapitał i technologie, zwłaszcza w zakresie dużych projektów CSP z magazynowaniem ciepła, umożliwiających produkcję energii również po zachodzie słońca.

Hydroenergetyka, choś rozwinięta od dziesięcioleci, ma ograniczone pole dalszej ekspansji z uwagi na warunki hydrologiczne i konieczność ochrony zasobów wodnych. Niemniej, stanowi ważny element systemu, pozwalający na regulację mocy i równoważenie pracy źródeł niestabilnych, jak wiatr i słońce. Elektrownie szczytowo‑pompowe umożliwiają magazynowanie energii w skali systemowej, co jest coraz istotniejsze przy rosnącym udziale OZE.

W kontekście polityki klimatycznej Maroko przyjęło strategię zmierzającą do znacznego ograniczenia emisji CO₂ na jednostkę PKB i stopniowego odchodzenia od najintensywniejszych emisyjnie elektrowni węglowych. Realizacja tego celu wymaga jednak nie tylko budowy nowych źródeł odnawialnych, ale przede wszystkim modernizacji sieci, wprowadzenia inteligentnych systemów zarządzania popytem oraz integracji magazynowania energii w różnych formach – od elektrowni szczytowo‑pompowych po baterie wielkoskalowe.

Największe elektrownie i kluczowe projekty infrastrukturalne

Analiza marokańskiego sektora elektroenergetycznego byłaby niepełna bez omówienia największych elektrowni, które odgrywają centralną rolę w systemie oraz projektów infrastrukturalnych nadających ton transformacji energetycznej. W Maroku znajdują się zarówno wielkoskalowe elektrownie konwencjonalne, jak i spektakularne kompleksy OZE, które przyciągają uwagę świata.

Kompleks Noor Ouarzazate – symbol słonecznej transformacji

Najbardziej znanym projektem w energetyce słonecznej jest kompleks Noor Ouarzazate, położony na skraju Sahary, niedaleko miasta Ouarzazate. To jeden z największych na świecie kompleksów CSP (Concentrated Solar Power), łączący różne technologie skoncentrowanej energii słonecznej i fotowoltaiki. Całkowita moc zainstalowana kompleksu przekracza 500 MW, a poszczególne etapy zostały zrealizowane przez konsorcja międzynarodowe z wykorzystaniem finansowania m.in. z Banku Światowego i międzynarodowych instytucji rozwojowych.

Noor I wykorzystuje kolektory paraboliczne z możliwością magazynowania energii w postaci stopionych soli, co pozwala na kilka godzin pracy po zachodzie słońca. Noor II i Noor III również bazują na technologii CSP, przy czym Noor III wykorzystuje wieżę słoneczną z heliostatami, co zapewnia wyższą temperaturę pracy i potencjalnie większą efektywność. Noor IV stanowi część fotowoltaiczną, z panelami PV instalowanymi na dużych powierzchniach. Dzięki kombinacji CSP z magazynowaniem i PV, kompleks jest w stanie dostarczać energię w bardziej przewidywalny sposób niż konwencjonalne farmy fotowoltaiczne.

Projekt ten stanowi nie tylko jednostkę wytwórczą, ale również laboratorium dla rozwiązań technicznych i finansowych. Kontrakty typu PPA (Power Purchase Agreements) zawierane z państwowym off‑takerem, gwarantowane taryfy oraz długoterminowe finansowanie z instytucji międzynarodowych stworzyły wzorzec, który Maroko stara się powielać w kolejnych projektach słonecznych i wiatrowych.

Energetyka wiatrowa: Tarfaya, Tanger i Atlas

W dziedzinie energetyki wiatrowej Maroko dysponuje kilkoma dużymi parkami, z których najważniejszym jest Tarfaya Wind Farm, przez długi czas uznawana za jeden z największych lądowych projektów wiatrowych w Afryce. Zlokalizowana na południowym zachodzie kraju, wzdłuż atlantyckiego wybrzeża, farma ma moc około 300 MW i składa się z kilkudziesięciu turbin o maksymalnej wysokości dochodzącej do kilkudziesięciu metrów. Stałe i silne wiatry w tym regionie pozwalają uzyskiwać relatywnie wysoki współczynnik wykorzystania mocy, co przekłada się na konkurencyjne koszty produkcji energii.

Inne znaczące obszary koncentracji farm wiatrowych to region Tanger‑Tétouan‑Al Hoceïma, gdzie powstały projekty takie jak parc éolien de Tanger, a także pasmo gór Atlas, w którym wiatry górskie sprzyjają rozwojowi energetyki wiatrowej. W sumie, łączna moc zainstalowana w energetyce wiatrowej w Maroku przekracza 1,5–2 GW, z planami zwiększenia tego poziomu w najbliższych latach.

Warto zwrócić uwagę na model realizacji projektów – wiele z nich powstaje w formule partnerstwa publiczno‑prywatnego, z udziałem międzynarodowych firm deweloperskich oraz instytucji finansowych. Wyłanianie projektów odbywa się poprzez konkurencyjne przetargi, co z czasem doprowadziło do znacznego obniżenia cen energii z wiatru, zbliżając je do kosztów produkcji z konwencjonalnych źródeł, a nawet w niektórych przypadkach je przebijając.

Elektrownie węglowe i gazowe – filar bezpieczeństwa dostaw

Mimo wyraźnej orientacji na OZE, Maroko wciąż opiera się na dużych elektrowniach węglowych i gazowych, stanowiących podstawę bilansowania systemu elektroenergetycznego. Największą elektrownią węglową jest Jorf Lasfar, zlokalizowana na wybrzeżu Atlantyku, niedaleko miasta El Jadida. Jej moc przekracza 2000 MW i przez lata stanowiła ona około 40% całkowitej produkcji energii elektrycznej w kraju. Elektrownia ta, zasilana importowanym węglem, jest stopniowo modernizowana w celu poprawy sprawności i ograniczenia emisji, jednak z punktu widzenia polityki klimatycznej stanowi poważne wyzwanie.

Drugim ważnym ośrodkiem węglowym jest Safi, gdzie znajduje się nowoczesna elektrownia o mocy około 1,4 GW, również oparta na imporcie węgla i zbudowana z udziałem międzynarodowych konsorcjów. Choć jednostka ta należy do nowej generacji elektrowni węglowych o wyższej sprawności, jej eksploatacja budzi pytania o długoterminową zgodność z celami dekarbonizacji i rosnącą presją na ograniczanie udziału węgla w miksie.

W obszarze energetyki gazowej funkcjonują elektrownie takie jak Tahaddart i Ain Beni Mathar. Tahaddart jest klasyczną elektrownią gazową w cyklu kombinowanym (CCGT), zapewniającą elastyczność i sprawność wyższą niż tradycyjne jednostki parowe. Ain Beni Mathar łączy natomiast technologię CCGT z polem kolektorów słonecznych w układzie hybrydowym, co pozwala częściowo redukować zużycie paliwa i emisje CO₂. Ta hybrydowa elektrownia gazowo‑słoneczna jest jednym z ciekawszych przykładów łączenia konwencjonalnych i odnawialnych technologii w jednym obiekcie.

Hydroenergetyka i magazynowanie energii

Hydroenergetyka w Maroku opiera się na sieci zapór i zbiorników zlokalizowanych głównie w regionach górskich Atlasu oraz Rif. Choć kilka dużych elektrowni wodnych powstało jeszcze w XX wieku, to rozwój w ostatnich dekadach koncentruje się na modernizacji istniejących obiektów oraz rozbudowie elektrowni szczytowo‑pompowych. Te ostatnie są kluczowe dla integracji dużych mocy wiatrowych i słonecznych, umożliwiając magazynowanie nadwyżek energii w czasie niskiego popytu i oddawanie jej do systemu w okresach szczytowych.

Jednym z ważniejszych projektów jest kompleks szczytowo‑pompowy w Afourer, który współpracuje z siecią OZE, bilansując zmienną generację wiatrową i słoneczną. Magazynowanie energii w postaci potencjalnej energii wody jest rozwiązaniem o długiej żywotności i dużej skali, a w połączeniu z instalacjami CSP ze stopionymi solami i planowanymi magazynami bateryjnymi tworzy wielowarstwowy system zarządzania nadwyżkami energii.

Integracja systemu, handel transgraniczny i perspektywy rozwoju

Maroko, dzięki swojemu położeniu geograficznemu, ma unikalne możliwości integracji z rynkami energii zarówno europejskimi, jak i afrykańskimi. Obecnie kraj jest połączony liniami przesyłowymi z Hiszpanią poprzez dwa podmorskie kable wysokiego napięcia prądu przemiennego biegnące przez Cieśninę Gibraltarską. Łączna zdolność przesyłowa wynosi około 1400 MW, a planowane jest dalsze zwiększanie tej przepustowości poprzez budowę trzeciego interkonektora. Historycznie Maroko było głównie importerem energii elektrycznej z Hiszpanii, szczególnie w okresach szczytowego zapotrzebowania lub niedoborów mocy w kraju.

W miarę rozwoju OZE oraz poprawy bilansu energetycznego pojawia się jednak perspektywa, że Maroko może stać się w dłuższej perspektywie eksporterem zielonej energii do Europy. Rozważane są różne koncepcje, od klasycznego eksportu energii elektrycznej poprzez istniejące i nowe interkonektory, po bardziej zaawansowane projekty produkcji zielonego wodoru i jego pochodnych (amoniaku, metanolu) na eksport. Potencjał solarny i wiatrowy kraju, połączony z dostępem do portów Atlantyku i Morza Śródziemnego, stwarza warunki do rozwoju nowego, niskoemisyjnego sektora eksportowego.

W relacjach z sąsiadami afrykańskimi istotne znaczenie mają połączenia z Algierią i planowane linie z Mauretanią. Napięcia polityczne z Algierią doprowadziły jednak do ograniczenia współpracy energetycznej, w tym do zakończenia przesyłu gazu rurociągiem Maghreb‑Europe, co z kolei wymusiło na Maroku poszukiwanie alternatywnych źródeł gazu, takich jak import LNG i rozwój własnej infrastruktury regazyfikacyjnej. Taka sytuacja zwiększa presję na przyspieszenie rozwoju OZE i poprawę efektywności energetycznej.

We wnętrzu kraju kluczowe jest wzmacnianie krajowej sieci przesyłowej i dystrybucyjnej. Wysokie moce wiatrowe i słoneczne są często zlokalizowane w odległych, słabo zaludnionych regionach, oddalonych od głównych centrów konsumpcji energii – takich jak Casablanca, Rabat czy region przemysłowy Kenitra. Rozbudowa linii wysokiego i bardzo wysokiego napięcia, w tym stopniowe wdrażanie technologii HVDC (prąd stały wysokiego napięcia) dla długich dystansów, staje się koniecznością. Jednocześnie rozwijane są inteligentne systemy zarządzania siecią (smart grid), pozwalające na lepsze prognozowanie produkcji ze źródeł zależnych od pogody oraz na bardziej elastyczne kształtowanie popytu.

Na poziomie regulacyjnym Maroko wprowadziło szereg reform, mających na celu stworzenie sprzyjającego otoczenia dla inwestycji. Obejmują one m.in. możliwość bezpośredniej sprzedaży energii przez producentów dużym odbiorcom przemysłowym, ramy dla rozwoju małoskalowej fotowoltaiki (w tym instalacji prosumenckich na dachach budynków i w zakładach przemysłowych) oraz stopniowe otwieranie rynku na nowych uczestników. Ważną rolę odgrywa transparentny proces przetargowy, w którym kryterium ceny energii staje się dominujące, co pozwala obniżać taryfy w kolejnych rundach aukcji.

Szczególnie interesującym kierunkiem rozwoju jest integracja energetyki z polityką przemysłową. Maroko stara się przyciągać inwestycje w sektorze produkcji komponentów dla OZE – m.in. wież wiatrowych, łopat turbin czy elementów konstrukcyjnych farm słonecznych – a także w rozwój sektora elektromobilności i produkcji baterii. Dzięki temu transformacja energetyczna nie jest traktowana wyłącznie jako koszt, ale jako szansa na budowę nowego, wysoko wyspecjalizowanego sektora przemysłu, tworzącego miejsca pracy i wartość dodaną w kraju.

Statystyczne dane dotyczące stopniowego spadku energochłonności gospodarki, rosnącego udziału OZE w miksie oraz zmniejszającego się wskaźnika emisji CO₂ na jednostkę energii potwierdzają, że przyjęta strategia przynosi wymierne efekty. Maroko pozostaje jednak w sytuacji kraju rozwijającego się, z rosnącym zapotrzebowaniem na energię oraz ograniczonymi zasobami finansowymi, co wymaga ostrożnego balansowania między bezpieczeństwem dostaw, przystępnością cenową a ambicjami klimatycznymi. Z punktu widzenia obserwatora zewnętrznego jest to jednak jeden z najbardziej konsekwentnych i interesujących przykładów transformacji sektora energetycznego w regionie MENA, w którym statystyka wzrostu mocy odnawialnych, spadku importu paliw i poprawy efektywności energetycznej pokazuje skalę możliwych zmian w relatywnie krótkim czasie.