Energetyka Łotwy stanowi ciekawy przykład transformacji systemu zdominowanego przez duże elektrownie wodne w kierunku bardziej zrównoważonego i zdywersyfikowanego miksu, opartego na energii odnawialnej, imporcie oraz efektywnym wykorzystaniu infrastruktury magazynowej gazu. Kraj ten, choć niewielki pod względem liczby ludności i gospodarki, odgrywa istotną rolę w systemie energetycznym regionu bałtyckiego, łącząc sieci Litwy, Estonii i krajów nordyckich, a także pełniąc ważną funkcję bufora gazowego dla całej Europy Środkowo‑Wschodniej.

Struktura systemu energetycznego Łotwy – ogólny zarys i kluczowe wskaźniki

Łotwa dysponuje jednym z najbardziej specyficznych miksów energetycznych w Unii Europejskiej. W odróżnieniu od wielu państw regionu prawie nie opiera się na energetyce węglowej, za to od dekad rozwija duże elektrownie wodne na Dźwinie. Jednocześnie kraj pozostaje silnie powiązany z infrastrukturą gazową odziedziczoną po czasach radzieckich, w tym z jednym z największych podziemnych magazynów gazu w regionie.

Według danych z lat 2022–2023, roczne zużycie energii elektrycznej na Łotwie kształtuje się na poziomie ok. **7–8 TWh**, przy wahaniach związanych z warunkami hydrologicznymi, sytuacją gospodarczą i zmianami w sektorze przemysłowym. Produkcja krajowa waha się zazwyczaj w przedziale 6–8 TWh rocznie, co oznacza, że część zapotrzebowania pokrywana jest importem z krajów sąsiednich, głównie z Estonii, Litwy oraz krajów nordyckich poprzez połączenia kablowe i sieci lądowe.

W całkowitym zużyciu energii pierwotnej ważną rolę odgrywa gaz ziemny, biomasa oraz energia wodna. Według danych Eurostatu udział odnawialnych źródeł energii w końcowym zużyciu energii brutto na Łotwie w ostatnich latach regularnie przekracza **40%**, co plasuje kraj w ścisłej czołówce UE pod względem udziału OZE. Wynika to z wysokiego udziału hydroenergetyki, szerokiego wykorzystania biomasy w ciepłownictwie systemowym oraz rosnącej roli biopaliw i wiatru.

Jednocześnie Łotwa jest istotną częścią tzw. systemu BRELL (Białoruś–Rosja–Estonia–Łotwa–Litwa), który do dziś odpowiada za synchronizację sieci elektroenergetycznych krajów bałtyckich z obszarem postsowieckim. Trwają jednak intensywne prace nad synchronizacją z systemem kontynentalnym Europy (ENTSO-E), co ma zwiększyć bezpieczeństwo energetyczne i uniezależnić się od wpływów rosyjskich.

Po stronie gazu ziemnego fundamentem systemu pozostaje wielkoskalowa infrastruktura przesyłowa oraz podziemny magazyn gazu Inčukalns – strategiczny zasób nie tylko dla Łotwy, lecz także dla Litwy, Estonii i częściowo Finlandii. To właśnie magazynowanie gazu w Inčukalns odgrywało kluczową rolę zarówno przed kryzysem gazowym po 2021 r., jak i w okresie gwałtownego zmniejszania importu surowca z Rosji.

Produkcja energii elektrycznej – największe elektrownie i miks wytwórczy

Energetyka elektryczna Łotwy opiera się na kilku filarach: dużych elektrowniach wodnych, elektrowniach cieplnych na gaz ziemny i biomasę, mniejszej, lecz rosnącej generacji wiatrowej i słonecznej oraz imporcie. Szczególne znaczenie mają trzy duże elektrownie wodne na Dźwinie, które tworzą podstawę systemu.

Elektrownie wodne na Dźwinie – Krāslava, Ķegums i Pļaviņas

Największym aktywem łotewskiego systemu elektroenergetycznego jest kompleks elektrowni wodnych na rzece Dźwinie (Daugava). Należą do niego przede wszystkim trzy duże elektrownie: Ķegums HPP, Pļaviņas HPP oraz Rīga HPP. Stanowią one trzon produkcji energii odnawialnej na Łotwie i odpowiadają za znaczną część rocznej generacji krajowej.

Pļaviņas HPP to największa elektrownia wodna na Łotwie i jednocześnie jedna z największych w całej Europie Wschodniej. Jej moc zainstalowana wynosi około 800 MW, a roczna produkcja – w zależności od warunków hydrologicznych – sięga zwykle 2,3–2,8 TWh. Pļaviņas HPP pełni rolę elektrowni szczytowo‑regulacyjnej, mogącej szybko reagować na zmiany zapotrzebowania w systemie.

Ķegums HPP, położona bliżej Rygi, dysponuje mocą rzędu 250–260 MW i w skali roku produkuje kilkaset GWh energii elektrycznej. Jest to jedna z najstarszych dużych elektrowni wodnych na Łotwie, wielokrotnie modernizowana i wyposażona w nowe turbiny poprawiające sprawność oraz bezpieczeństwo pracy.

Rīga HPP, zlokalizowana w dolnym biegu Dźwiny, ma moc bliską 400 MW. Stanowi nie tylko istotne źródło energii, ale też ważny element systemu przeciwpowodziowego i regulacji przepływów rzeki. Łączna moc zainstalowana wszystkich trzech dużych elektrowni wodnych przekracza 1,4 GW, co w zestawieniu z zapotrzebowaniem szczytowym kraju (ok. 1,3–1,6 GW) oznacza dużą elastyczność i potencjał pokrywania znacznej części potrzeb w sprzyjających warunkach hydrologicznych.

W sprzyjających latach hydroenergetyka może odpowiadać nawet za ponad połowę rocznej produkcji energii elektrycznej na Łotwie. Jednak w latach suchych udział ten spada, a luka w bilansie pokrywana jest przez elektrownie cieplne oraz import.

Elektrownie cieplne – CHPP Ryga i inne jednostki gazowe oraz biomasowe

Drugim filarem wytwarzania energii elektrycznej są elektrownie cieplne typu CHP (Combined Heat and Power), łączące produkcję prądu i ciepła sieciowego. Najważniejsze z nich znajdują się w Rydze i należą do spółki Latvenergo.

Elektrownia CHPP-1 (Rīgas TEC-1) to jedna z kluczowych jednostek gazowych w systemie. Po modernizacjach dysponuje mocą elektryczną rzędu 144 MW i istotną mocą cieplną, dostarczając ciepło do systemu ciepłowniczego stolicy. Druga duża jednostka – CHPP-2 (Rīgas TEC-2) – ma moc elektryczną przekraczającą 800 MW (wliczając bloki parowo‑gazowe i konwencjonalne), co czyni ją jednym z największych źródeł mocy dyspozycyjnej w skali kraju. W praktyce, z uwagi na ceny paliw, politykę klimatyczną i sytuację na rynku energii, elektrownia ta pracuje zmiennie – intensywnie w okresach wysokich cen hurtowych i zimą, gdy jednocześnie rośnie zapotrzebowanie na ciepło.

Oprócz dużych bloków gazowych, w łotewskim systemie funkcjonuje szereg mniejszych jednostek kogeneracyjnych na biomasę oraz odpady drzewne, szczególnie w mniejszych miastach i w przemyśle drzewnym. Biomasa odgrywa znaczącą rolę zwłaszcza w ciepłownictwie systemowym – w wielu miejscowościach stanowi podstawowe paliwo do produkcji ciepła, ograniczając zużycie gazu ziemnego i oleju opałowego.

W ostatnich latach zwiększa się także liczba instalacji biogazowych, choć ich wkład w krajową generację elektryczną pozostaje umiarkowany. Biogaz pochodzi przede wszystkim z odpadów rolniczych, składowisk odpadów komunalnych oraz osadów ściekowych. Instalacje te, choć mniejsze, są cenne z punktu widzenia stabilności systemu, ponieważ mogą pracować niezależnie od warunków pogodowych.

Energia wiatrowa i słoneczna – rosnący, choć wciąż niewielki udział

W porównaniu z hydroenergetyką i gazem, udział wiatru i fotowoltaiki na Łotwie jest nadal ograniczony, ale dynamicznie rośnie. Do 2023 r. moc zainstalowana w energetyce wiatrowej osiągnęła kilkaset MW, przy rocznej produkcji rzędu kilkuset GWh. Główne farmy wiatrowe zlokalizowane są w rejonach przybrzeżnych oraz na bardziej wietrznych obszarach zachodniej części kraju.

Energia słoneczna rozwija się przede wszystkim w formie małych i średnich instalacji dachowych oraz naziemnych farm fotowoltaicznych. Według danych operatora systemu przesyłowego oraz regulatora, moc PV w ostatnich latach zwiększa się skokowo, a nowe programy wsparcia i spadek kosztów technologii zachęcają gospodarstwa domowe i firmy do inwestycji. Wciąż jednak udział fotowoltaiki w całkowitej produkcji energii elektrycznej pozostaje jedno- lub niskoprocentowy.

W planach rządu oraz przedsiębiorstw energetycznych istotne miejsce zajmuje rozwój dużych farm wiatrowych – zarówno lądowych, jak i potencjalnie morskich – oraz zwiększanie wykorzystania biomasy i biogazu. Celem jest ograniczenie zależności od importu energii oraz paliw kopalnych, przy jednoczesnym zachowaniu wysokiego udziału OZE w miksie.

Statystyka zużycia energii, rola gazu ziemnego i bezpieczeństwo energetyczne

Statystyczny obraz łotewskiej energetyki nie kończy się na samej produkcji energii elektrycznej. Kluczowe są także dane dotyczące zużycia energii końcowej w sektorach przemysłu, transportu, gospodarstw domowych oraz usług, jak również struktura zużywanych paliw. Szczególnie ważna pozostaje rola gazu ziemnego i infrastruktury magazynowej.

Zużycie energii końcowej – sektorowa struktura popytu

Zużycie energii końcowej na Łotwie oscyluje w ostatnich latach w okolicach 60–70 TWh (licząc łącznie energię elektryczną, ciepło, paliwa transportowe i inne nośniki energii). Struktura sektorowa pokazuje, że znaczną część pochłania transport, głównie poprzez ropę naftową i jej pochodne, jak benzyna i olej napędowy. W gospodarstwach domowych dominuje zużycie ciepła do ogrzewania budynków oraz energii elektrycznej do oświetlenia i zasilania urządzeń.

Przemysł, choć mniej energochłonny niż w dużych gospodarkach regionu, nadal zużywa istotne ilości energii, zwłaszcza w sektorach drewna, celulozy i papieru, oraz przemyśle spożywczym. W wielu przypadkach stosowane są lokalne źródła ciepła na biomasę, co wpływa na wysoki udział odnawialnych źródeł w ogólnym bilansie energetycznym.

W usługach i sektorze publicznym rośnie znaczenie efektywności energetycznej – modernizacje budynków, wymiana źródeł ciepła na nowocześniejsze kotły biomasowe lub systemy kogeneracyjne, a także wprowadzanie oświetlenia LED i automatyki budynkowej. Wszystko to stopniowo zmienia profil zużycia energii oraz przyczynia się do stabilizacji lub nawet redukcji popytu mimo wzrostu aktywności gospodarczej.

Rola gazu ziemnego – Inčukalns i zmiana kierunków dostaw

Gaz ziemny przez wiele lat odgrywał centralną rolę w łotewskiej energetyce, zarówno w elektroenergetyce, jak i w ciepłownictwie systemowym oraz części przemysłu. Kluczowym elementem tego systemu jest podziemny magazyn gazu Inčukalns. Jego pojemność czynna sięga kilku miliardów metrów sześciennych, co pozwala na sezonowe magazynowanie gazu wykorzystywanego w okresie zimowym nie tylko na Łotwie, ale i w sąsiednich krajach bałtyckich.

Przez długi czas Łotwa była niemal w pełni uzależniona od dostaw gazu z Rosji, przesyłanego rurociągami przez własne terytorium. Sytuacja zaczęła się zmieniać po uruchomieniu terminalu LNG w Kłajpedzie na Litwie oraz po rozbudowie połączeń międzysystemowych, a przyspieszenie tej transformacji nastąpiło po 2021 r., kiedy gwałtowanie zaostrzyła się sytuacja geopolityczna i rozpoczęto stopniowe odchodzenie od importu rosyjskiego gazu.

Obecnie Łotwa, wraz z Litwą i Estonią, korzysta w coraz większym stopniu z gazu dostarczanego z kierunku zachodniego i północnego, w tym przez terminal LNG w Kłajpedzie oraz przez połączenia z Polską i Finlandią (interkonektory i system Balticconnector). Podziemny magazyn Inčukalns służy do bilansowania sezonowego oraz zapewnienia bufora bezpieczeństwa na wypadek zakłóceń w dostawach.

W statystyce zużycia energii udział gazu ziemnego w ostatnich latach zmniejsza się, gdyż rośnie znaczenie biomasy i efektywności energetycznej, a także pojawiają się nowe regulacje klimatyczne ograniczające wykorzystanie paliw kopalnych. Mimo to gaz pozostaje ważnym paliwem przejściowym, umożliwiającym stabilne działanie systemu w okresach niskiej produkcji z OZE.

Bezpieczeństwo energetyczne i integracja regionalna

Bezpieczeństwo energetyczne Łotwy opiera się na kilku filarach: dywersyfikacji źródeł energii, integracji z rynkami regionalnymi oraz rozbudowie infrastruktury przesyłowej. Połączenia elektroenergetyczne z Litwą i Estonią, a także pośrednio z krajami nordyckimi, umożliwiają import i eksport energii w zależności od sytuacji na rynku i warunków hydrologicznych.

Jednym z kluczowych projektów jest synchronizacja sieci elektroenergetycznej Łotwy z systemem kontynentalnym Europy (ENTSO-E). Ze względu na historyczne powiązania z systemem postsowieckim, kraje bałtyckie planują pełne oderwanie się od pierścienia BRELL w najbliższych latach. Proces ten wymaga rozbudowy infrastruktury wewnętrznej, wzmocnienia połączeń z Polską i krajami nordyckimi oraz stworzenia odpowiednich rezerw mocy i usług systemowych.

W zakresie ropy naftowej i produktów ropopochodnych Łotwa jest całkowicie zależna od importu, ale dzięki członkostwu w Unii Europejskiej i integracji z rynkiem wewnętrznym, zaopatrzenie jest zdywersyfikowane geograficznie. Znaczenie mają także zapasy obowiązkowe, utrzymywane zgodnie z regulacjami UE i IEA.

Rząd Łotwy kładzie nacisk na rozwój energii odnawialnej, ograniczanie zużycia paliw kopalnych i poprawę efektywności energetycznej. Długoterminowe strategie energetyczne zakładają, że do połowy wieku kraj znacząco ograniczy emisje gazów cieplarnianych oraz zbliży się do neutralności klimatycznej. Jednocześnie szczególny nacisk położony jest na modernizację sieci przesyłowych i dystrybucyjnych, w tym na rozwój tzw. inteligentnych sieci (smart grids), umożliwiających integrację rozproszonych źródeł OZE i aktywne zarządzanie popytem.

Cały system energetyczny Łotwy, oparty na silnym komponencie hydroenergetycznym, ważnej infrastrukturze gazowej oraz rosnącym udziale OZE, pozostaje istotnym elementem regionalnej układanki energetycznej. Statystyka zużycia i produkcji energii wskazuje na relatywnie wysoki udział **odnawialnych** źródeł, umiarkowaną energochłonność gospodarki oraz stopniowe uniezależnianie się od dostaw surowców z kierunku wschodniego. Przyszłe lata przyniosą dalszy rozwój energetyki wiatrowej i słonecznej, intensyfikację działań na rzecz efektywności energetycznej oraz kontynuację integracji systemowej z rynkiem europejskim.