Kambodża, mimo statusu kraju rozwijającego się i trudnej historii politycznej, w ciągu ostatnich kilkunastu lat dokonała imponującego skoku w rozwoju sektora energetycznego. Jeszcze na początku XXI wieku dostęp do elektryczności był w dużej mierze luksusem ograniczonym do większych miast, a ceny energii należały do najwyższych w Azji Południowo-Wschodniej. Obecnie system elektroenergetyczny Kambodży przeszedł głęboką transformację – od ekspansji elektrowni wodnych i węglowych, przez gwałtowny wzrost mocy zainstalowanej, aż po przyspieszony rozwój energetyki solarnej. Jednocześnie kraj wciąż zmaga się z wyzwaniami związanymi z bezpieczeństwem energetycznym, zależnością od importu paliw i energii oraz dylematem między rozwojem gospodarczym a ochroną środowiska i zasobów wodnych Mekongu.

Struktura sektora energetycznego i bilans mocy zainstalowanej

System elektroenergetyczny Kambodży opiera się na mieszance różnych rodzajów źródeł wytwórczych, z wyraźną dominacją energetyki wodnej oraz węglowej. Według dostępnych danych rządowych i międzynarodowych (m.in. Międzynarodowej Agencji Energetycznej – IEA oraz Banku Światowego) całkowita moc zainstalowana w kraju w 2023 roku przekroczyła 4,5 GW, podczas gdy jeszcze około 2010 roku wynosiła poniżej 1 GW. Oznacza to wzrost ponad czterokrotny w nieco ponad dekadę, co jest jednym z najwyższych wskaźników dynamiki wzrostu w regionie.

Struktura mocy zainstalowanej w 2023 roku kształtowała się w przybliżeniu następująco:

• Energetyka wodna – około 45–50% całkowitej mocy zainstalowanej, przy czym dominują średnie i duże elektrownie na rzekach będących dopływami Mekongu.
• Elektrownie węglowe – około 30–35% mocy, głównie nowoczesne bloki w prowincjach Costal Zone (np. Sihanoukville), uruchamiane etapami po 2013 roku.
• Elektrownie na olej opałowy i gaz (w tym jednostki dieslowskie) – 10–15% mocy, służące w coraz większym stopniu jako rezerwa i źródła szczytowe.
• Energetyka słoneczna – około 7–10% mocy, jednak jej udział w produkcji rośnie wraz z uruchamianiem kolejnych farm PV.
• Biomasa i inne źródła – poniżej 5%, przy czym główną rolę odgrywają instalacje kogeneracyjne przy zakładach przetwórstwa rolnego.

Energetyka wodna stanowi fundament kambodżańskiego miksu, lecz jest silnie uzależniona od warunków hydrologicznych, zwłaszcza w porze suchej. Z tego względu w ostatnich latach rząd i inwestorzy zwiększyli nacisk na rozwój jednostek węglowych i gazowo-olejowych, aby zagwarantować stabilność dostaw. Jednocześnie, pod wpływem presji międzynarodowej oraz rosnącej świadomości klimatycznej, coraz większe znaczenie zyskuje fotowoltaika, zarówno w wersji wielkoskalowej, jak i rozproszonej (instalacje na dachach budynków komercyjnych i przemysłowych).

W 2022–2023 roku udział energii importowanej (głównie z Wietnamu, Tajlandii i w mniejszym stopniu z Laosu) spadł do około 10–15% zużycia krajowego, podczas gdy dekadę wcześniej ponad jedna trzecia energii elektrycznej pochodziła z importu. Jest to wyraźny dowód postępu w rozbudowie własnej bazy wytwórczej, choć nadal istnieje zależność od regionalnych połączeń transgranicznych, szczególnie w okresach suszy.

Produkcja, zużycie energii i dostęp do elektryczności

Kambodża odnotowuje bardzo szybki wzrost zapotrzebowania na energię, napędzany urbanizacją, rozwojem przemysłu lekkiego (zwłaszcza tekstyliów i montowni), turystyką oraz rosnącą klasą średnią. Średnioroczne tempo wzrostu zużycia energii elektrycznej w ostatniej dekadzie szacuje się na 8–10% rocznie, co stawia kraj w czołówce ASEAN pod tym względem.

Według szacunków bazujących na danych Banku Światowego i krajowego operatora sieci, całkowite zużycie energii elektrycznej w Kambodży w 2022 roku wynosiło około 10–11 TWh, w porównaniu z zaledwie 2–3 TWh w połowie lat 2000. Z kolei produkcja energii w krajowych elektrowniach zwiększyła się do około 9–10 TWh, co pokrywa większość popytu wewnętrznego, przy uzupełniającym imporcie w szczytowych miesiącach.

Na tle regionu zużycie energii elektrycznej na mieszkańca wciąż pozostaje relatywnie niskie, choć odnotowuje dynamiczny wzrost. Podczas gdy w 2010 roku wynosiło ono około 150–200 kWh na osobę rocznie, w 2022 roku osiągnęło w przybliżeniu 700–800 kWh na osobę. Wciąż jest to wartość wielokrotnie niższa niż w krajach rozwiniętych czy nawet w bardziej uprzemysłowionych państwach ASEAN, takich jak Malezja czy Tajlandia, co sugeruje duży potencjał dalszego wzrostu zapotrzebowania w perspektywie najbliższych dwóch dekad.

Największym sukcesem kambodżańskiej polityki energetycznej ostatnich lat jest niemal powszechny dostęp do elektryczności. Jeszcze około 2009–2010 roku jedynie około jedna trzecia gospodarstw domowych miała formalne przyłącze do sieci, przy czym w regionach wiejskich wskaźnik ten był znacznie niższy. Dzięki intensywnym programom rozwoju sieci dystrybucyjnej, subsydiowaniu przyłączy oraz wykorzystaniu środków międzynarodowych instytucji finansowych, w 2020 roku rząd ogłosił osiągnięcie ponad 97% dostępu do elektryczności na poziomie gospodarstw domowych. W kolejnych latach odsetek ten zbliżył się do pełnej elektryfikacji, choć wciąż istnieją pojedyncze odizolowane społeczności, korzystające z lokalnych mikro-sieci lub systemów solarnych poza główną siecią.

Ceny energii elektrycznej w Kambodży były historycznie wysokie, zwłaszcza dla odbiorców indywidualnych i małych przedsiębiorstw, co wynikało z konieczności importu energii po relatywnie wysokich stawkach oraz użycia kosztownych paliw ciekłych w lokalnych generatorach dieslowskich. Rozbudowa dużych elektrowni wodnych i węglowych oraz spadek kosztów technologii PV pozwoliły na obniżenie średnich taryf. W połowie lat 2020. typowe ceny dla gospodarstw domowych w miastach kształtują się w przedziale 0,15–0,20 USD/kWh, podczas gdy w odległych obszarach wiejskich, zwłaszcza zasilanych mikro-sieciami, stawki bywają wyższe.

Największe elektrownie i główne projekty inwestycyjne

Rozbudowa kambodżańskiego systemu elektroenergetycznego opiera się na kilku kluczowych filarach: dużych elektrowniach wodnych, coraz liczniejszych elektrowniach węglowych na wybrzeżu, rosnącej liczbie farm fotowoltaicznych oraz modernizacji i rozbudowie sieci przesyłowej wysokich napięć. Szczególnie widoczni są inwestorzy z Chin, którzy odgrywają dominującą rolę w finansowaniu i budowie obiektów hydrotechnicznych oraz jednostek węglowych, często w ramach szerszej inicjatywy Pasa i Szlaku.

Do największych i najważniejszych elektrowni wodnych w Kambodży zalicza się:

• Elektrownia wodna Lower Sesan 2 – jedna z najpotężniejszych w kraju, o mocy zainstalowanej na poziomie około 400 MW. Zlokalizowana jest w północno-wschodniej części kraju (prowincja Stung Treng), na rzece Sesan, będącej dopływem Mekongu. Uruchomiona komercyjnie pod koniec drugiej dekady XXI wieku, stanowi kluczowy punkt systemu wytwórczego. Jednocześnie projekt ten budzi poważne kontrowersje środowiskowe, związane m.in. z migracją ryb i skutkami dla lokalnych społeczności zależnych od połowów.
• Elektrownie na rzece Kamchay i innych dopływach – mniejsze jednostki, zazwyczaj o mocach rzędu kilkudziesięciu do około 200 MW, które łącznie tworzą znaczący portfel hydroenergetyczny. Wiele z nich powstało przy udziale chińskich firm inżynieryjnych i kapitału zagranicznego.
• Projekty na Mekongu i jego głównych dopływach – część z nich pozostaje na etapie planowania lub wczesnej realizacji ze względu na silną presję międzynarodową, dotyczącą ochrony środowiska oraz transgranicznych skutków dla całego basenu Mekongu, w tym dla Wietnamu i Laosu.

Równolegle do rozwoju hydroenergetyki, Kambodża intensywnie rozwijała flotę elektrowni węglowych. Są one zlokalizowane głównie w strefie przybrzeżnej, co ułatwia import węgla drogą morską:

• Kompleks węglowy Sihanoukville – obejmuje kilka bloków energetycznych o mocy jednostkowej rzędu 135–200 MW, budowanych etapami od początku lat 2010. Łączna moc zainstalowana w tym regionie przekracza kilkaset MW, czyniąc go jednym z głównych węzłów wytwórczych kraju.
• Inne elektrownie węglowe – mniejsze jednostki, również w pobliżu wybrzeża, których łączna moc zapewnia znaczący udział w pokryciu obciążenia podstawowego. Wiele z nich wykorzystuje technologię nadkrytyczną lub zbliżoną, choć emisje CO₂ i innych zanieczyszczeń pozostają istotnym problemem.

Niezwykle dynamicznym segmentem rynku jest energia słoneczna. Pierwsze większe farmy fotowoltaiczne powstały mniej więcej w połowie lat 2010., natomiast prawdziwy boom nastąpił po 2018 roku, kiedy spadające ceny paneli PV oraz rosnąca atrakcyjność inwestycji doprowadziły do przyspieszenia projektów. W 2023 roku łączna moc zainstalowana w elektrowniach solarnych przekroczyła kilkaset MW, a krajowe plany przewidują dalsze zwiększanie udziału PV w miksie energetycznym.

Przykładowe większe instalacje fotowoltaiczne obejmują farmy o mocach rzędu 60–80 MW, rozmieszczone głównie w regionach o dobrym nasłonecznieniu i korzystnym dostępie do sieci wysokiego napięcia. Ponadto rośnie rola rozproszonych systemów PV na dachach zakładów przemysłowych, magazynów logistycznych oraz budynków użyteczności publicznej. Część inwestycji realizowana jest w formule partnerstwa publiczno-prywatnego lub w oparciu o długoterminowe umowy zakupu energii (PPA) z państwowym dystrybutorem.

Ważnym elementem strategii rozwoju sektora jest modernizacja i rozbudowa sieci przesyłowej, zwłaszcza linii 230 kV i 115 kV, które integrują nowe źródła wytwórcze i umożliwiają bezpieczniejszą współpracę z systemami sąsiednich krajów. Budowa nowych linii i stacji elektroenergetycznych finansowana jest z udziałem instytucji międzynarodowych (m.in. Azjatyckiego Banku Rozwoju) oraz partnerów bilateralnych. Umożliwia to redukcję strat przesyłowych, poprawę jakości zasilania i zwiększenie odporności systemu na awarie.

Istotną rolę w kambodżańskim miksie odgrywają również mniejsze źródła na biomasę, zwłaszcza w sektorze przetwórstwa rolniczego (trzcina cukrowa, ryż, drewno kauczukowe). Instalacje tego typu często mają charakter kogeneracyjny – wytwarzają zarówno elektryczność, jak i ciepło technologiczne dla zakładów produkcyjnych. Choć ich udział w całkowitej mocy zainstalowanej jest nadal umiarkowany, stanowią one przykład zastosowania lokalnych zasobów energetycznych i mogą w przyszłości odegrać większą rolę w rozwoju gospodarki niskoemisyjnej.

Wyzwania, perspektywy rozwoju i rola polityki energetyczno-klimatycznej

Mimo znaczących postępów sektor energetyczny Kambodży stoi w obliczu szeregu wyzwań strategicznych. Pierwszym z nich jest rosnące zapotrzebowanie na energię w miarę dalszego uprzemysłowienia i urbanizacji. Prognozy wskazują, że w perspektywie do 2030 roku popyt na energię elektryczną może się podwoić, co wymagać będzie zarówno nowych mocy wytwórczych, jak i dalszej modernizacji sieci przesyłowej i dystrybucyjnej.

Drugim poważnym wyzwaniem jest dylemat między rozwojem hydroenergetyki a ochroną ekosystemów rzecznych Mekongu i jego dopływów. Kolejne projekty zapór budzą sprzeciw organizacji pozarządowych, lokalnych społeczności oraz sąsiednich państw zależnych od tych samych zasobów wodnych. Z jednej strony elektrownie wodne dostarczają relatywnie taniej i niskoemisyjnej energii, z drugiej – ingerują w ekosystem, migracje ryb, sedymentację osadów i tradycyjne formy utrzymania ludności. W rezultacie rząd coraz częściej rozważa przesunięcie akcentu z dużych zapór na mniejsze projekty hydroenergetyczne oraz intensyfikację rozwoju OZE niezależnych od przepływów rzecznych, takich jak fotowoltaika.

Trzecim problemem jest zależność od paliw kopalnych, zwłaszcza węgla. Elektrownie węglowe zapewniają stabilną produkcję i są stosunkowo tanie w eksploatacji, jednak ich wpływ na emisje gazów cieplarnianych oraz lokalne zanieczyszczenie powietrza staje się coraz wyraźniejszym obciążeniem w kontekście zobowiązań klimatycznych. Kambodża, będąc sygnatariuszem Porozumienia paryskiego, przedstawiła własne wkłady krajowo określone (NDC), zakładające stopniowe ograniczanie tempa wzrostu emisji oraz zwiększanie udziału energii odnawialnej. W praktyce oznacza to konieczność rewizji planów dotyczących nowych jednostek węglowych i większe otwarcie na inwestycje w czystsze technologie, w tym potencjalnie gaz ziemny, choć jego dostępność i infrastruktura są obecnie ograniczone.

Duży potencjał rozwoju tkwi w dalszym rozwoju fotowoltaiki, zarówno w wersji wielkoskalowej, jak i rozproszonej. Warunki nasłonecznienia w Kambodży należą do sprzyjających, a koszty technologii PV spadają globalnie. Rząd wprowadza różne mechanizmy wspierające, w tym ułatwienia administracyjne, uproszczenie procedur przyłączania do sieci oraz prace nad regulacjami dotyczącymi tzw. net meteringu lub innych form rozliczania prosumenckiego. Perspektywicznie rozważa się także rozwój magazynów energii (baterie na skalę sieciową) oraz inteligentnych sieci, co pozwoliłoby lepiej integrować niestabilne źródła odnawialne.

Kolejną warstwą wyzwań jest kwestia poprawy efektywności energetycznej. W miarę jak rośnie dochód na mieszkańca i upowszechniają się urządzenia elektryczne, klimatyzacja oraz transport zmotoryzowany, rośnie potencjał oszczędności energii. Programy efektywności mogą obejmować normy dla urządzeń AGD, standardy budowlane, modernizację oświetlenia publicznego (np. wymiana na LED), a także wsparcie dla energooszczędnych rozwiązań w przemyśle i usługach. Choć obecnie polityka efektywności energetycznej jest w Kambodży na etapie intensywnego kształtowania, w perspektywie długoterminowej może ona stać się jednym z kluczowych instrumentów ograniczania presji na system energetyczny i środowisko.

Istotną rolę w rozwoju sektora odgrywa też współpraca regionalna w ramach ASEAN Power Grid – inicjatywy zakładającej tworzenie połączeń elektroenergetycznych między państwami regionu, ułatwiających handel energią i zwiększających bezpieczeństwo energetyczne. Dla Kambodży oznacza to możliwość korzystniejszego bilansowania systemu, importu energii w okresach szczytowego zapotrzebowania lub suszy hydrologicznej oraz sprzedaży nadwyżek (np. z elektrowni wodnych) w innych sezonach. Rozwój połączeń transgranicznych wymaga jednak znacznych inwestycji oraz harmonizacji regulacji między państwami.

W ujęciu długoterminowym Kambodża stoi przed koniecznością wypracowania zintegrowanej strategii energetyczno-klimatycznej, łączącej cele rozwojowe z ochroną środowiska i bezpieczeństwem energetycznym. Oznacza to m.in. dalszą poprawę jakości planowania systemu elektroenergetycznego, lepsze prognozowanie popytu, rozwój zaawansowanych narzędzi modelowania i analiz scenariuszowych. Ważne będzie również zapewnienie stabilnych, przewidywalnych ram regulacyjnych dla inwestorów, co umożliwi kontynuację napływu kapitału prywatnego do sektora OZE i infrastruktury sieciowej.

W miarę jak kraj będzie przechodził od gospodarki niskodochodowej do średniodochodowej, rosnąć będzie także znaczenie przestrzegania standardów środowiskowych, udziału społeczeństwa w procesach decyzyjnych oraz przejrzystości w zarządzaniu dużymi projektami infrastrukturalnymi. Debata publiczna nad kształtem kambodżańskiej transformacji energetycznej dopiero się rozwija, ale już teraz widoczny jest wzrost zainteresowania tematyką jakości powietrza, skutków zmian klimatu oraz ochrony zasobów wodnych. W tym kontekście sektor energetyczny staje się jednym z kluczowych pól, na których rozstrzyga się przyszły model rozwoju kraju.