Energetyka w Jordanii – dane statystyczne

Energetyka Jordanii jest jednym z kluczowych sektorów determinujących tempo rozwoju gospodarczego tego stosunkowo ubogiego w surowce kraju. Położone w niestabilnym regionie Królestwo Haszymidzkie od dekad zmaga się z ograniczonymi zasobami paliw kopalnych, wysokim uzależnieniem od importu oraz rosnącym zapotrzebowaniem krajowym na energię elektryczną. W odpowiedzi Amman prowadzi jedną z najbardziej ambitnych polityk rozwoju odnawialnych źródeł energii na Bliskim Wschodzie, starając się równocześnie dywersyfikować źródła dostaw gazu ziemnego oraz poprawiać efektywność energetyczną. Analiza statystyczna sektora energetycznego Jordanii pokazuje dynamiczne zmiany miksu wytwórczego, rosnący udział fotowoltaiki i energetyki wiatrowej, a także stopniowe odchodzenie od ropy naftowej na rzecz gazu i OZE.

Struktura sektora energetycznego i ogólne dane statystyczne

Jordania jest jednym z najbardziej uzależnionych od importu energii krajów w regionie. Według danych rządowych i międzynarodowych agencji energetycznych kraj importuje ok. 91–94% swojego zapotrzebowania na energię pierwotną, co w przeszłości generowało obciążenia rzędu 15–20% PKB w postaci rachunków importowych w okresach wysokich cen ropy. Brak własnych, znaczących złóż ropy i gazu (z wyjątkiem stosunkowo niewielkich pól, takich jak Risha) wymusił na Jordanii przestawienie się na paliwa importowane – początkowo ropę i produkty ropopochodne, później gaz ziemny, a w ostatniej dekadzie także intensywny rozwój OZE.

Całkowite zapotrzebowanie na energię elektryczną systematycznie rośnie, choć tempo przyrostu nieco spowolniło w porównaniu z pierwszą dekadą XXI wieku. W połowie lat 2000. wzrost zapotrzebowania na energię sięgał często 6–8% rocznie, podczas gdy po roku 2015 oscyluje częściej w przedziale 2–4% w zależności od koniunktury gospodarczej i warunków klimatycznych (w szczególności fal upałów zwiększających zapotrzebowanie na klimatyzację).

Według dostępnych danych na lata 2022–2023:

szczytowe obciążenie systemu elektroenergetycznego Jordanii wynosi ok. 3,7–4,0 GW, przy dostępnej zainstalowanej mocy przekraczającej 5,5 GW, co daje istotny margines rezerwy;
roczna produkcja energii elektrycznej kształtuje się na poziomie ok. 20–23 TWh, w tym znaczący udział stanowią już źródła odnawialne;
sektor elektroenergetyczny odpowiada za dużą część krajowej emisji CO₂, choć udział ten maleje wraz z odchodzeniem od mazutu i oleju napędowego na rzecz gazu ziemnego oraz fotowoltaiki;
straty sieciowe (techniczne i handlowe) w systemie elektroenergetycznym wynoszą według różnych szacunków 11–15%, co jest poziomem typowym dla krajów o średnim dochodzie, ale stanowi pole do poprawy poprzez modernizację sieci.

Jordania jest klasycznym przykładem kraju, w którym bezpieczeństwo energetyczne jest nierozerwalnie powiązane z geopolityką. Wczesne lata XXI wieku przyniosły serię kryzysów związanych z przerwami dostaw gazu z Egiptu (częste ataki na gazociągi w Synaju), a także z wahaniami cen ropy. W odpowiedzi rząd przyjął szereg dokumentów strategicznych, takich jak National Energy Strategy, zakładających znaczący spadek udziału paliw importowanych i mocny wzrost generacji z OZE do roku 2030.

Miks energetyczny, OZE i zużycie energii w Jordanii

Jednym z najciekawszych zjawisk w jordańskiej energetyce jest transformacja miksu energetycznego w stosunkowo krótkim czasie. Jeszcze około 2010 roku niemal cała produkcja energii elektrycznej opierała się na ropie i gazie ziemnym, a udział źródeł odnawialnych (głównie małej energetyki wodnej) był marginalny. W kolejnych latach, dzięki agresywnej polityce wsparcia fotowoltaiki i wiatru, Jordania stała się jednym z regionalnych liderów w rozwoju energetyki słonecznej.

Moc zainstalowana według technologii

Zestawienie mocy zainstalowanej w Jordanii (szacunki dla lat 2022–2023, z uwzględnieniem zarówno dużych, jak i średnich instalacji) wygląda następująco:

gaz ziemny (elektrownie konwencjonalne): ok. 2,4–2,6 GW mocy zainstalowanej, stanowiące podstawę systemu;
fotowoltaika wielkoskalowa (farmy PV): ok. 800–900 MW;
rozproszona fotowoltaika (instalacje dachowe i przyzakładowe): ok. 700–800 MW, z czego duża część działa w ramach mechanizmów net-meteringu i układów „wheeling” (przesył energii własnej przez sieć);
energia wiatru: ok. 500–600 MW zlokalizowanych głównie na południu kraju, w rejonach o korzystnych warunkach wietrznych;
pozostałe źródła (olej opałowy, niewielkie moce wodne i inne): kilkaset MW, z roku na rok o malejącym znaczeniu w bilansie mocy.

Łącznie oznacza to, że moce zainstalowane w OZE (przede wszystkim energia słoneczna i wiatrowa) przekraczają już 2 GW, co przy szczytowym zapotrzebowaniu kraju oznacza, że w sprzyjających warunkach (pełne nasłonecznienie i dobre warunki wiatrowe) odnawialne źródła mogą potencjalnie pokryć znaczną część bieżącego zapotrzebowania na energię elektryczną w ciągu dnia.

Udział OZE w produkcji energii elektrycznej

Moc to jedno, ale równie istotny jest faktyczny udział OZE w rocznej produkcji energii. Dane statystyczne za ostatnie lata pokazują stały wzrost udziału energii słonecznej i wiatrowej w generacji:

w okolicach 2012 roku udział OZE w produkcji energii elektrycznej wynosił zaledwie 1–2%;
w 2018 roku przekroczono próg 10%, głównie dzięki oddaniu do użytku pierwszych dużych farm fotowoltaicznych i wiatrowych;
w latach 2021–2023 udział OZE w wytwarzaniu energii elektrycznej sięgał ok. 20–25%, przy czym udział ten jest zwykle wyższy w godzinach południowych, gdy generacja z fotowoltaiki osiąga maksimum;
strategia energetyczna Jordanii przewiduje, że do 2030 roku OZE mogą odpowiadać nawet za 30–50% generacji elektrycznej, choć realizacja ambitniejszego scenariusza będzie zależeć od rozwoju sieci, magazynowania energii i zdolności systemu do integracji niestabilnych źródeł.

Najważniejszą rolę odgrywa oczywiście fotowoltaika, ponieważ Jordania dysponuje jednymi z najlepszych na świecie warunków nasłonecznienia. Średnie nasłonecznienie w wielu regionach kraju przekracza 5,5–6 kWh/m² dziennie, a liczba słonecznych godzin w roku sięga przy sprzyjających lokalizacjach 3000–3200. Daje to wysoce atrakcyjne warunki inwestycyjne zarówno dla dużych projektów komercyjnych, jak i instalacji prosumenckich na dachach budynków mieszkalnych i użyteczności publicznej.

Struktura zużycia energii w gospodarce

Konsumpcja energii w Jordanii rozkłada się pomiędzy kilka głównych sektorów: gospodarstwa domowe, przemysł, usługi oraz transport. Chociaż dane procentowe różnią się nieco w zależności od roku i źródła statystycznego, można wskazać kilka dominujących tendencji:

gospodarstwa domowe odpowiadają za ok. 40% zużycia energii elektrycznej – duża część przypada na klimatyzację w miesiącach letnich oraz ogrzewanie elektryczne i podgrzewanie wody zimą;
sektor usług i handlu (w tym hotele, biurowce, centra handlowe) – ok. 25–30% zużycia elektryczności; rozwój turystyki oraz sektora usług finansowych zwiększa zapotrzebowanie na niezawodne zasilanie;
przemysł – ok. 20–25% zużycia energii, przy czym struktura przemysłu jest zdominowana przez przemysł chemiczny, wydobywczy (fosfaty, potas) oraz sektor budowlany;
pozostałe sektory, w tym administracja publiczna, rolnictwo oraz infrastruktura wodno-kanalizacyjna, odpowiadają za kilka–kilkanaście procent zużycia.

Szczególnie dużym konsumentem energii jest sektor gospodarki wodnej. Jordania jest jednym z najbardziej deficytowych w wodę krajów świata, co wymusza intensywne pompowanie, przesył i odsalanie, a więc także znaczące zużycie energii elektrycznej. W niektórych latach systemy wodne odpowiadają za ponad 10% zużycia energii elektrycznej w kraju, co skłania rząd do promowania projektów fotowoltaicznych powiązanych z infrastrukturą wodną, w tym farm PV przy stacjach pomp i oczyszczalniach ścieków.

Efektywność energetyczna i zużycie końcowe

Na poziomie zużycia energii końcowej (paliwa w transporcie, ciepło, energia elektryczna) Jordania podejmuje liczne działania na rzecz poprawy efektywności energetycznej. Wdrażane są standardy efektywności budynków, etykietowanie urządzeń gospodarstwa domowego, a także programy wymiany oświetlenia na technologię LED w sektorze publicznym. Mimo to zużycie energii per capita, choć niższe niż w zamożniejszych krajach Zatoki, stopniowo rośnie w miarę wzrostu standardu życia i urbanizacji.

Statystycznie zużycie energii elektrycznej na mieszkańca oscyluje w ostatnich latach w pobliżu 1900–2300 kWh rocznie, co plasuje Jordanię powyżej najbiedniejszych gospodarek regionu, ale znacznie poniżej krajów takich jak Zjednoczone Emiraty Arabskie czy Arabia Saudyjska. Władze starają się utrzymywać rozsądny poziom taryf dla gospodarstw domowych przy jednoczesnym ograniczaniu subsydiów, co jest delikatnym balansowaniem pomiędzy koniecznością stabilizacji budżetu państwa a kwestiami społecznymi.

Największe elektrownie i kluczowe projekty energetyczne

Rynek wytwarzania energii elektrycznej w Jordanii przeszedł znaczną liberalizację. Wiele dużych elektrowni funkcjonuje jako niezależni producenci energii (IPP – Independent Power Producers), działający w oparciu o długoterminowe kontrakty z państwowym operatorem sieci. Równolegle rośnie liczba inwestycji sponsorowanych przez kapitał zagraniczny, w tym firmy z Zatoki Perskiej, Europy i Azji.

Elektrownie konwencjonalne (gazowe i olejowe)

Podstawą systemu elektroenergetycznego Jordanii pozostaje kilka dużych elektrowni gazowo-olejowych pracujących jako jednostki bazowe lub regulacyjne. Do najważniejszych należą:

Elektrownia Al-Manakher / Amman East – jedna z pierwszych dużych elektrowni gazowych typu IPP w Jordanii, o mocy kilkuset MW (w literaturze podaje się ok. 370–380 MW). Została uruchomiona w drugiej połowie lat 2000. i zasilana jest głównie gazem ziemnym, pełniąc rolę ważnego źródła mocy w rejonie stołecznym;
Elektrownia Al-Qatrana – kolejna istotna elektrownia cieplna, zlokalizowana w pobliżu miasta Qatrana. Jej moc sięga ok. 370–400 MW; instalacja została zaprojektowana jako jednostka mogąca pracować zarówno na gazie ziemnym, jak i oleju opałowym, co zwiększa elastyczność paliwową w sytuacjach kryzysowych;
Elektrownia Samra (Samra Electric Power Plant) – jeden z kluczowych ośrodków generacji, sukcesywnie rozbudowywany w kilku fazach. Łączna moc zainstalowana w ramach tego kompleksu przekracza 1000 MW, a bloki gazowo-parowe odgrywają strategiczną rolę w pokrywaniu zapotrzebowania szczytowego i środkowego obciążenia;
inne jednostki cieplne, takie jak elektrownie w rejonie Aqaby, wykorzystujące zarówno gaz ziemny, jak i paliwa ciekłe. W ostatnich latach ich rola w systemie zmniejsza się w miarę zastępowania ich przez bardziej wydajne i mniej emisyjne moce gazowo-parowe oraz rosnący udział OZE.

Wszystkie te elektrownie łączy uzależnienie od importowanego gazu. Po załamaniu dostaw z Egiptu Jordania zmuszona była zbudować terminal LNG w Aqabie, umożliwiający import skroplonego gazu ziemnego z globalnego rynku. Terminal stał się jednym z filarów bezpieczeństwa energetycznego, pozwalając na dywersyfikację kierunków i dostawców, a także na renegocjację warunków długoterminowych kontraktów gazowych.

Największe farmy fotowoltaiczne

W sektorze OZE najbardziej spektakularny rozwój odnotowano w fotowoltaice. Liczne farmy słoneczne powstały w regionach o wysokim nasłonecznieniu, głównie na południu i w środkowej części kraju. Wśród największych projektów wymienić można:

kompleksy fotowoltaiczne w Ma’an – region Ma’an stał się jednym z najważniejszych centrów energetyki słonecznej w Jordanii. W jego obrębie działają liczne instalacje o mocach od kilkunastu do kilkudziesięciu MW, współfinansowane przez międzynarodowe instytucje finansowe i prywatnych inwestorów;
projekty fotowoltaiczne w pobliżu Al Quweira i innych miejscowości na południu kraju – łącznie łączna moc farm PV w tym rejonie sięga kilkuset MW, dostarczając energię zarówno do sieci krajowej, jak i na potrzeby dużych odbiorców przemysłowych;
farmy PV w rejonie Ammanu oraz na terenach przyległych – rozwijane z myślą o zasilaniu rosnącej metropolii stołecznej oraz otaczających ją stref przemysłowych.

Bardzo istotnym segmentem jest również fotowoltaika prosumencka. Setki megawatów mocy zostało zainstalowanych na dachach szkół, szpitali, urzędów, budynków mieszkalnych, a także na terenach zakładów przemysłowych. Wiele z tych instalacji działa w ramach systemu net-meteringu, który pozwala na bilansowanie energii pobieranej z sieci i oddawanej do niej. W ostatnich latach dyskutowane są jednak reformy tego systemu, ponieważ szybki przyrost mocy PV stawia wyzwania przed operatorem sieci w zakresie stabilności pracy systemu.

Energetyka wiatrowa – duże projekty na południu kraju

Energetyka wiatrowa w Jordanii, choć rozwijana nieco wolniej niż fotowoltaika, również odgrywa coraz większą rolę w miksie energetycznym. Najbardziej znane i największe projekty wiatrowe to:

parki wiatrowe w Tafilah – jeden z pierwszych dużych projektów wiatrowych w kraju, o mocy ok. 117 MW, zlokalizowany w prowincji Tafilah na południu Jordanii. Elektrownia została uruchomiona w połowie minionej dekady i była wówczas jednym z największych lądowych projektów wiatrowych na Bliskim Wschodzie;
projekty wiatrowe w rejonie Ma’an – obejmujące kilkadziesiąt turbin i łączną moc rzędu 80–90 MW w poszczególnych farmach. Łącznie region Ma’an stał się znaczącym centrum zarówno energetyki słonecznej, jak i wiatrowej;
inne farmy wiatrowe powstające w miejscach o korzystnych warunkach wiatrowych, w tym na płaskowyżach i w rejonach górskich, gdzie prędkości wiatru pozwalają osiągać przyzwoite współczynniki wykorzystania mocy.

Łączna moc zainstalowana w wietrze przekracza obecnie pół gigawata, co jest znaczącym osiągnięciem jak na kraj o ograniczonej powierzchni i skomplikowanej orografii. Wyzwanie stanowi integracja niestabilnej generacji wiatrowej z systemem, w którym znaczna część mocy konwencjonalnych nadal oparta jest na technologiach o ograniczonej elastyczności, zwłaszcza w zakresie szybkiej regulacji mocy.

Inne kierunki rozwoju: łupki bitumiczne, energia jądrowa, magazyny energii

Poza gazem i OZE Jordania badała również możliwość wykorzystania własnych złóż łupków bitumicznych (oil shale). Kraj posiada znaczne zasoby tego surowca, co skłoniło władze do rozważenia budowy dużej elektrowni spalającej łupki bitumiczne. Jednym z najbardziej zaawansowanych projektów w tym obszarze był plan elektrowni Attarat, przewidujący moc rzędu kilkuset MW. Projekt ten jednak budził kontrowersje związane z kosztami, wpływem na środowisko i długoterminową opłacalnością w obliczu spadających kosztów OZE. W konsekwencji znaczenie łupków bitumicznych jako przyszłego filaru energetyki Jordanii pozostaje niepewne.

Rozważano także budowę elektrowni jądrowej, która miała zapewnić krajowi dużą, stabilną moc bazową i uniezależnić go częściowo od importu paliw kopalnych. Wstępne plany zakładały realizację projektu z partnerami zewnętrznymi (m.in. rosyjskimi i koreańskimi), jednak wysoki koszt inwestycji, trudności finansowe oraz obawy społeczne i geopolityczne spowodowały, że rozwój tego kierunku wyhamował. Obecnie większy nacisk kładzie się na rozwój OZE, poprawę efektywności energetycznej i modernizację sieci przesyłowych.

Rosnący udział fotowoltaiki i wiatru powoduje, że coraz większego znaczenia nabierają magazyny energii oraz elastyczność popytu. Choć na razie skala magazynowania (np. w akumulatorach litowo-jonowych przy farmach PV) jest ograniczona, w kolejnych latach można oczekiwać pojawienia się pilotażowych projektów magazynów wielkoskalowych, wspieranych przez międzynarodowych donatorów i instytucje finansowe. Jednym z kierunków jest także rozwój inteligentnych sieci (smart grids) i systemów zarządzania popytem, aby lepiej dopasować zużycie energii do zmiennej generacji z OZE.

Podsumowując obraz jordańskiej energetyki z punktu widzenia statystyki i największych instalacji, widać kraj na zaawansowanym etapie transformacji – od systemu niemal w całości opartego na imporcie ropy i gazu, do struktury, w której odnawialne źródła energii oraz zdywersyfikowany import gazu odgrywają coraz większą rolę. Jordański sektor elektroenergetyczny pozostaje podatny na wahania cen paliw kopalnych i uwarunkowania geopolityczne, ale rozwój fotowoltaiki, wiatru i efektywności energetycznej stopniowo wzmacnia jego odporność i stabilność.