Holandia od dekad kojarzy się z krajem wiatraków, ale współczesna energetyka tego państwa to złożony system łączący gaz ziemny, szybko rosnące odnawialne źródła energii, import energii elektrycznej oraz intensywną transformację w kierunku neutralności klimatycznej. Rząd w Hadze przestawia gospodarkę z roli eksportera gazu na hub energetyczny Morza Północnego, rozwija ogromne farmy wiatrowe offshore, przyspiesza fotowoltaikę oraz przygotowuje powrót do energetyki jądrowej. Jednocześnie Holandia, ze względu na niewielką powierzchnię i wysoką gęstość zaludnienia, musi bardzo starannie gospodarować przestrzenią i infrastrukturą sieciową, aby sprostać rosnącemu zapotrzebowaniu na energię przy ograniczaniu emisji gazów cieplarnianych.

Struktura miksu energetycznego i podstawowe dane statystyczne

Holandia przez wiele lat należała do największych producentów gazu ziemnego w Europie dzięki złożu Groningen. Jednak ze względu na wstrząsy sejsmiczne i szkody górnicze wydobycie zostało niemal całkowicie wygaszone. To wymusiło gwałtowną zmianę miksu energetycznego i większe uzależnienie od importu paliw, a równocześnie przyspieszenie inwestycji w OZE.

Według danych Eurostatu i CBS (Centraal Bureau voor de Statistiek) za rok 2023:

• Całkowite krajowe zużycie energii finalnej w Holandii wyniosło ok. 2 200–2 300 PJ (petadżuli), co odpowiada mniej więcej 610–640 TWh energii.
• Zużycie energii elektrycznej brutto kształtowało się na poziomie około 120–125 TWh, z lekkim wzrostowym trendem w porównaniu z rokiem 2022.
• Udział odnawialnych źródeł energii w końcowym zużyciu energii brutto przekroczył 18–20%, wobec zaledwie kilku procent dekadę wcześniej. W przypadku energii elektrycznej udział OZE jest wyraźnie wyższy niż w ciepłownictwie i transporcie.
• Najważniejszym paliwem wciąż pozostaje gaz ziemny – odpowiada za ponad 30% całkowitego zużycia energii pierwotnej oraz za większość produkcji energii elektrycznej w elektrowniach cieplnych.
• Emisje CO₂ z sektora energetycznego spadają – między 1990 a 2023 r. Holandia ograniczyła je o ponad 30%, przy czym największe tempo spadku notuje się po 2015 r. wraz z dynamicznym rozwojem morskiej energetyki wiatrowej i likwidacją części elektrowni węglowych.

Holenderska energetyka pozostaje silnie połączona z systemem europejskim. Kraj jest dużym importerem i eksporterem energii elektrycznej dzięki licznym połączeniom transgranicznym z Niemcami, Belgią oraz kablom podmorskim, m.in. NorNed (z Norwegią) i BritNed (z Wielką Brytanią). Wielkoskalowy handel energią wynika zarówno z potrzeb bilansowania zmiennej generacji wiatrowej i słonecznej, jak i z roli Holandii jako regionalnego centrum rafinacji ropy, LNG oraz handlu gazem (hub TTF).

Produkcja energii elektrycznej: gaz, wiatr, słońce i węgiel

System elektroenergetyczny Holandii opiera się na kilku filarach: elektrowniach gazowych, farmach wiatrowych (szczególnie morskich), szybko rosnącej fotowoltaice, stopniowo wycofywanych elektrowniach węglowych oraz rosnącym imporcie. Ważną cechą rynku jest wysoka elastyczność jednostek gazowych, które kompensują zmienność produkcji z OZE.

Dominacja gazu ziemnego w wytwarzaniu energii

Jeszcze w 2020 r. elektrownie gazowe odpowiadały za ok. 60% produkcji energii elektrycznej. W 2023 r. ich udział nieco spadł, ale nadal przekracza 50%. Na terenie kraju działa kilka dużych nowoczesnych bloków gazowo–parowych (CCGT), zlokalizowanych m.in. w pobliżu Rotterdamu, Amsterdamu, Eemshaven czy Maasbracht. Obiekty te należą w znacznej części do międzynarodowych koncernów, takich jak RWE, Uniper, ENGIE, Vattenfall czy Statkraft.

Gaz ziemny wykorzystywany w energetyce pochodzi w coraz większym stopniu z importu – z Norwegii, Kataru, Stanów Zjednoczonych i innych dostawców LNG, a także poprzez gazociągi z krajów sąsiednich. Złoże Groningen miało zostać ostatecznie zamknięte w 2024 r., co domyka ważny etap historii holenderskiej energetyki i całkowicie przeobraża strukturę bezpieczeństwa dostaw.

Transformacja sektora węglowego

Holandia tradycyjnie nie miała bardzo rozbudowanej energetyki węglowej, jednak jeszcze kilka lat temu działało kilka nowoczesnych bloków na węgiel kamienny, zbudowanych po 2010 r. (m.in. Maasvlakte 3, Eemshaven). Po uchwaleniu celu osiągnięcia neutralności klimatycznej do 2050 r. i zaostrzeniu polityki klimatycznej, w tym orzeczeń sądowych w sprawie redukcji emisji (sprawa Urgenda), rząd podjął decyzję o stopniowym wygaszaniu elektrowni węglowych najpóźniej do 2030 r.

Od kilku lat bloki węglowe pracują z ograniczonym obciążeniem, częściowo jako jednostki szczytowe lub rezerwowe, a część ich mocy zastępowana jest przez nowe projekty gazowe, wiatrowe, fotowoltaiczne oraz – w perspektywie lat 30. – energetykę jądrową. To właśnie przyspieszone odchodzenie od węgla jest jednym z głównych powodów rosnącego znaczenia morskich farm wiatrowych na Morzu Północnym.

Dynamiczny rozwój energetyki wiatrowej

Energetyka wiatrowa stała się filarem zielonej transformacji Holandii. Łączna moc zainstalowana w wietrze na koniec 2023 r. przekroczyła 11 GW, z czego większość stanowiły projekty offshore. Według danych Holenderskiego Urzędu ds. Przedsiębiorczości (RVO) oraz operatora sieci przesyłowej TenneT:

• Moc lądowych farm wiatrowych wynosiła ok. 5–6 GW.
• Moc morskich farm wiatrowych przekroczyła 6 GW, z rosnącym udziałem dużych, przemysłowych projektów zlokalizowanych kilkadziesiąt kilometrów od wybrzeża.
• Produkcja energii elektrycznej z wiatru w 2023 r. osiągnęła ponad 40 TWh, co odpowiadało ok. jednej trzeciej całkowitej generacji elektrycznej.

Holandia ma ambitny plan dalszego zwiększania mocy wiatrowej offshore. Zgodnie z aktualnymi strategiami rządowymi, do 2030 r. łączna moc morskich farm wiatrowych ma sięgnąć co najmniej 21 GW, a do połowy wieku może przekroczyć 50 GW. Ma to uczynić z Morza Północnego jeden z głównych obszarów produkcji energii odnawialnej w Europie i zasilić w przyszłości również produkcję zielonego wodoru.

Fotowoltaika – jeden z europejskich liderów

Holandia, mimo ograniczonej powierzchni i gęstej zabudowy, stała się jednym z liderów rozwoju fotowoltaiki w Unii Europejskiej – głównie dzięki masowej instalacji paneli na dachach budynków mieszkalnych, komercyjnych i przemysłowych. Według danych SolarPower Europe oraz CBS:

• Całkowita moc zainstalowana PV w Holandii na koniec 2023 r. osiągnęła ok. 19–20 GW.
• W przeliczeniu na mieszkańca oznacza to ponad 1 kW mocy zainstalowanej na osobę, co stawia kraj w czołówce światowej.
• Roczna produkcja energii z fotowoltaiki przekroczyła 20 TWh, a jej udział w miksie elektrycznym stale rośnie.

Dynamiczny rozwój PV wspierają programy wsparcia prosumentów, ulgi podatkowe oraz rosnąca opłacalność ekonomiczna instalacji. W ostatnich latach zaczęto wprowadzać regulacje ograniczające możliwość pełnego net-meteringu (salderingsregeling), aby zachęcić gospodarstwa domowe do instalowania magazynów energii oraz lepszego zarządzania zużyciem. Jednocześnie rozwijają się wielkoskalowe farmy fotowoltaiczne na terenach poprzemysłowych, przy lotniskach czy wzdłuż autostrad.

Największe elektrownie i kluczowa infrastruktura energetyczna

Holenderski sektor wytwórczy obejmuje zarówno duże, scentralizowane elektrownie cieplne, jak i rozproszone źródła odnawialne. Z punktu widzenia struktury rynku energii szczególnie istotne są największe bloki gazowe, pozostałe jednostki węglowe, wielkie farmy wiatrowe offshore oraz planowane inwestycje jądrowe i wodorowe.

Największe elektrownie konwencjonalne

Wśród największych elektrowni w Holandii wyróżniają się:

• Elektrownia Eemshaven – duży kompleks energetyczny w północnej Holandii (prowincja Groningen), zbudowany przez RWE. Obejmuje bloki węglowe (z możliwością współspalania biomasy) oraz jednostki gazowe. Łączna moc przekracza 1,5 GW. Obiekt odgrywa istotną rolę w bilansowaniu systemu, choć z czasem jego część węglowa ma zostać wygaszona lub przekształcona.
• Maasvlakte (Rotterdam) – rejon portu w Rotterdamie, gdzie zlokalizowanych jest kilka dużych elektrowni: węglowych (np. Maasvlakte 3), gazowych oraz instalacji przemysłowych. Łączna moc wytwórcza tego węzła sięga kilku gigawatów. Ze względu na dostęp do importowanego węgla, gazu, ropy i infrastruktury przemysłowej to jeden z kluczowych punktów w holenderskim systemie energetycznym.
• Elektrownia gasowo–parowa Nuon Magnum (obecnie Vattenfall) w Eemshaven – nowoczesna CCGT o mocy ok. 1,3 GW, zaprojektowana z myślą o wysokiej elastyczności i możliwości współspalania wodoru w przyszłości.
• Elektrownia gazowa Diemen – kompleks w okolicach Amsterdamu, obejmujący kilka jednostek gazowo–parowych i ciepłowniczych, dostarczających energię elektryczną i ciepło systemowe.

Wiele z tych jednostek pełni rolę „kręgosłupa” systemu, zapewniając moc dyspozycyjną, rezerwę wirującą i usługi systemowe. Równolegle trwają analizy, w jaki sposób przystosować je do współspalania wodoru, biometanu lub syntetycznych paliw w celu ograniczenia emisji CO₂.

Morskie farmy wiatrowe – giganty na Morzu Północnym

Najbardziej spektakularne inwestycje ostatnich lat to morskie farmy wiatrowe zlokalizowane kilkadziesiąt kilometrów od holenderskiego wybrzeża. Wśród największych projektów już funkcjonujących znajdują się m.in.:

• Gemini – jedna z wcześniejszych dużych farm wiatrowych, o mocy 600 MW, położona około 85 km na północ od wyspy Schiermonnikoog.
• Borssele 1&2 oraz Borssele 3&4 – łącznie ponad 1,5 GW mocy zainstalowanej, zlokalizowane na południowym zachodzie, w pobliżu granicy z Belgią. Projekty te były ważnym krokiem w obniżaniu kosztów morskiej energetyki wiatrowej.
• Hollandse Kust Zuid – jedna z największych na świecie w pełni zrealizowanych morskich farm wiatrowych, o mocy ok. 1,5 GW, z turbinami o jednostkowej mocy powyżej 10 MW.
• Hollandse Kust Noord i Hollandse Kust West – rozwijane w pobliżu wybrzeża prowincji Holandia Północna, mające dostarczyć kilka kolejnych gigawatów mocy.

Operator sieci przesyłowej TenneT buduje specjalne morskie „huby” i platformy transformacyjne, które zbierają energię z wielu farm i przesyłają ją na ląd kablami wysokiego napięcia. W planach są również wielofunkcyjne wyspy energetyczne na Morzu Północnym, łączące funkcje przesyłu, bilansowania, integracji z wodorem oraz połączeń międzysystemowych z innymi krajami.

Energetyka jądrowa – stan obecny i plany rozwoju

Holandia dysponuje obecnie jedną komercyjną elektrownią jądrową – Borssele (Kerncentrale Borssele) w prowincji Zelandia. Reaktor PWR o mocy ok. 485 MW został uruchomiony w 1973 r. i po modernizacjach jest przystosowany do pracy co najmniej do 2033 r., z możliwością wydłużenia eksploatacji. Elektrownia wytwarza około 3–4 TWh energii elektrycznej rocznie, pokrywając kilka procent krajowego zapotrzebowania, a przy tym charakteryzuje się bardzo wysoką dyspozycyjnością.

Rząd Holandii ogłosił plany budowy co najmniej dwóch nowych reaktorów jądrowych, prawdopodobnie w pobliżu istniejącej lokalizacji Borssele, aby wykorzystać istniejącą infrastrukturę oraz akceptację społeczną. Celem jest uruchomienie pierwszych nowych jednostek w latach 30. i osiągnięcie mocy jądrowej rzędu kilku gigawatów do 2050 r. Rozważane są zarówno duże reaktory generacji III+, jak i mniejsze modułowe reaktory SMR, które mogłyby lepiej współpracować z systemem opartym na dużym udziale OZE.

Infrastruktura gazowa i terminale LNG

Kluczowym elementem holenderskiej energetyki jest rozbudowana infrastruktura gazowa. Kraj dysponuje dużą siecią przesyłową wysokiego ciśnienia, magazynami podziemnymi (m.in. Bergermeer) oraz terminalami LNG, przede wszystkim w porcie Rotterdam (Gate LNG), które po 2022 r. zostały znacząco rozbudowane w odpowiedzi na kryzys gazowy w Europie. Holandia stała się jednym z głównych punktów wejścia gazu skroplonego na rynek unijny, a hub TTF wyznacza globalne ceny referencyjne dla gazu w Europie.

Istotna jest również rozwijająca się infrastruktura wodorowa. W planach znajduje się konwersja części istniejących gazociągów wysokiego ciśnienia do przesyłu czystego wodoru oraz budowa nowego „Hydrogen Backbone” łączącego porty (Rotterdam, Amsterdam, Eemshaven) z głównymi klastrami przemysłowymi oraz granicami Niemiec i Belgii. W dłuższej perspektywie sieć ta ma odegrać kluczową rolę w dekarbonizacji przemysłu chemicznego, rafineryjnego i ciężkiego transportu.

Polityka klimatyczna, cele na przyszłość i wyzwania systemowe

Holandia, jako jedno z najbardziej uprzemysłowionych państw UE, stoi przed trudnym zadaniem radykalnej redukcji emisji gazów cieplarnianych przy zachowaniu konkurencyjności gospodarki i odporności systemu energetycznego. Osiągnięcie celów klimatycznych wymaga nie tylko rozwoju OZE, ale również gruntownej przebudowy systemu przesyłowego, magazynowania energii i sposobu wykorzystania paliw w przemyśle.

Cele klimatyczne i rola ustawy o klimacie

Holenderska ustawa klimatyczna (Klimaatwet) zakłada:

• Redukcję emisji gazów cieplarnianych o co najmniej 55% do 2030 r. w stosunku do poziomu z 1990 r.
• Redukcję o 95% do 2050 r. oraz osiągnięcie neutralności klimatycznej.

Realizacji tych celów podporządkowany jest szereg programów sektorowych: transformacja elektroenergetyki, dekarbonizacja przemysłu, przejście na budownictwo bezemisyjne (odchodzenie od pieców gazowych w nowych budynkach), elektromobilność i rozwój transportu opartego na energii elektrycznej oraz wodór odnawialny. Szczególny nacisk kładzie się na ograniczenie emisji w rafineriach i zakładach chemicznych zlokalizowanych w portach Rotterdam i Amsterdam, które należą do największych emiterów w kraju.

Rozbudowa sieci i wyzwania związane z przyłączaniem OZE

Jednym z najpoważniejszych wyzwań jest przeciążenie sieci dystrybucyjnych i przesyłowych. W niektórych regionach (np. Brabancja Północna, Limburg) operatorzy sieci dystrybucyjnej ogłosili czasowy brak wolnych mocy przyłączeniowych dla dużych odbiorców i projektów OZE. Wynika to z szybkiego przyrostu mocy fotowoltaiki i wiatru oraz ograniczeń w tempie rozbudowy linii wysokiego i średniego napięcia.

Operator TenneT oraz lokalni operatorzy dystrybucyjni (Enexis, Liander, Stedin) inwestują miliardy euro rocznie w nowe linie, stacje transformatorowe, systemy sterowania i cyfryzację sieci. Równolegle promuje się rozwiązania takie jak:

• elastyczne przyłącza z możliwością zdalnego ograniczania mocy w szczytach produkcji,
• lokalne magazyny energii (baterie litowo-jonowe, magazyny ciepła),
• agregacja rozproszonych źródeł,
• dynamiczne taryfy i zachęty do autokonsumpcji energii w miejscu jej wytwarzania.

Celem jest ograniczenie zjawisk, w których nadmierna produkcja z PV i wiatru prowadzi do ujemnych cen energii, przy jednoczesnym braku możliwości przesłania nadwyżek do innych regionów lub krajów.

Rozwój wodoru i dekarbonizacja przemysłu

Holandia stawia bardzo duży nacisk na rozwój wodoru odnawialnego jako kluczowego nośnika energii w przemyśle, transporcie ciężkim i długoterminowym magazynowaniu energii. Plany zakładają budowę elektrolizerów o mocy kilku gigawatów do 2030 r., głównie w rejonach portowych (Rotterdam, Eemshaven), gdzie dostępna jest znaczna ilość energii z morskich farm wiatrowych.

Przemysł chemiczny (np. w klastrach Chemelot w Limburgii czy w Rotterdamie) ma stopniowo zastępować wodór pochodzenia kopalnego (z reformingu parowego metanu) wodorem zielonym lub niebieskim (w połączeniu z wychwytem i składowaniem CO₂, tzw. CCUS). W tym kontekście istotne są również projekty sekwestracji dwutlenku węgla w złożach podmorskich na Morzu Północnym, takie jak Porthos, który ma pozwolić na składowanie kilku milionów ton CO₂ rocznie.

Zapotrzebowanie na energię a efektywność energetyczna

Mimo rosnącej efektywności energetycznej, całkowite zapotrzebowanie na energię elektryczną w Holandii będzie prawdopodobnie nadal rosnąć. Wynika to z elektryfikacji ogrzewania (pompy ciepła zastępujące kotły gazowe), rozwoju pojazdów elektrycznych oraz przechodzenia przemysłu z paliw kopalnych na elektryczność i wodór. Prognozy TenneT oraz krajowych instytutów badawczych wskazują, że do 2040 r. zapotrzebowanie na energię elektryczną może się podwoić.

Równolegle prowadzi się szerokie programy poprawy efektywności energetycznej budynków, w tym masową termomodernizację, obowiązki dla dużych przedsiębiorstw w zakresie oszczędności energii oraz standaryzację urządzeń o wysokiej klasie efektywności. Zmiany te są istotne, ponieważ nawet przy szybkim rozwoju OZE i atomu ograniczenie wzrostu popytu pozwala zmniejszyć skalę wymaganych inwestycji w sieć i nowe moce wytwórcze.

Akceptacja społeczna i partycypacja obywateli

Transformacja energetyczna w Holandii nie odbywa się w próżni społecznej. Mieszkańcy biorą udział zarówno w procesach konsultacyjnych przy planowaniu farm wiatrowych i linii energetycznych, jak i bezpośrednio jako inwestorzy w spółdzielnie energetyczne. Udział społeczeństwa ma zwiększać akceptację dla lokalizacji projektów i ograniczać konflikty dotyczące krajobrazu czy hałasu od turbin wiatrowych.

Ważnym elementem są również programy wsparcia dla gospodarstw domowych o niskich dochodach, które mają zapewnić sprawiedliwą transformację (just transition). Obejmują one dopłaty do wymiany źródeł ciepła, termomodernizacji, instalacji PV oraz rekompensaty za potencjalny wzrost rachunków wynikający z podatków środowiskowych. W miarę przyspieszania odchodzenia od gazu ziemnego, szczególnie w starszej zabudowie miejskiej, konieczne staje się wsparcie dla lokalnych sieci ciepłowniczych i budowy niskoemisyjnych systemów, opartych na pompach ciepła, geotermii płytkiej, ciepłach odpadowych z przemysłu i elektrociepłowni.

Holandia jako energetyczny hub Europy Północno-Zachodniej

Połączenie strategicznego położenia geograficznego, rozbudowanej infrastruktury portowej oraz ambitnej polityki klimatycznej sprawia, że Holandia przekształca się z eksportera gazu ziemnego w szeroko pojęty hub energetyczny Europy Północno-Zachodniej. Rozwój morskich farm wiatrowych, terminali LNG, infrastruktury wodorowej, połączeń międzysystemowych oraz potencjalna rozbudowa energetyki jądrowej tworzą podstawy pod długofalowy, niskoemisyjny model rozwoju.

Najbliższe dwie dekady będą dla Holandii okresem intensywnych inwestycji oraz wyzwań regulacyjnych i społecznych. Konieczna jest modernizacja sieci przesyłowych i dystrybucyjnych, rozwój magazynów energii, integracja ogromnych ilości zmiennej generacji z wiatru i słońca, a także przyspieszona dekarbonizacja przemysłu. Jednocześnie kraj musi zadbać o konkurencyjność gospodarki oraz ograniczenie ryzyka ubóstwa energetycznego, szczególnie wśród mniej zamożnych gospodarstw domowych.

Analizując dane statystyczne z ostatnich lat, widać wyraźny trend: spada rola paliw kopalnych, zwłaszcza węgla, a rośnie znaczenie elektroenergetyki opartej na wietrze, słońcu, gazie jako paliwie przejściowym oraz – w przyszłości – atomie i wodorze. Holandia, dzięki niewielkim odległościom i wysokiemu poziomowi technologii, ma szansę stać się jednym z najbardziej zaawansowanych systemów energetycznych w Europie, a doświadczenia zdobyte w tym procesie mogą posłużyć jako punkt odniesienia dla innych krajów realizujących swoje strategie zielonej transformacji.