Energetyka Grecji przechodzi intensywną transformację – od tradycyjnego systemu opartego na węglu brunatnym i imporcie ropy ku zdywersyfikowanemu miksowi, w którym coraz większą rolę odgrywają odnawialne źródła energii, interkonektory międzysystemowe oraz rozproszone instalacje fotowoltaiczne. Państwo to, położone na styku Europy, Bliskiego Wschodu i Afryki, staje się ważnym elementem regionalnego rynku energii, a jego polityka klimatyczna i inwestycje infrastrukturalne zyskują znaczenie nie tylko w kontekście lokalnym, lecz także unijnym.

Charakterystyka systemu energetycznego Grecji i główne trendy

Grecja jest rynkiem średniej wielkości w skali Unii Europejskiej – liczy ok. 10,3 mln mieszkańców i posiada system elektroenergetyczny o mocy zainstalowanej przekraczającej 22–23 GW (dane zbliżone do poziomu 2023/2024). System ten charakteryzuje się rozproszoną strukturą geograficzną: główny kontynentalny system przesyłowy oraz liczne wyspy, z których część wciąż nie jest połączona kablami podmorskimi z lądem stałym.

Podstawą krajowego bezpieczeństwa energetycznego jest spółka PPC (Public Power Corporation), dawniej monopolista, dziś dominujący, ale już konkurujący z prywatnymi producentami operator rynku. W strukturze zużycia energii w Grecji od lat dominuje sektor transportu (zależny od ropy naftowej), a w elektroenergetyce kluczowe znaczenie mają gaz ziemny, odnawialne źródła energii oraz stopniowo wycofywany węgiel brunatny (lignit).

W roku 2023 całkowite krajowe zużycie energii elektrycznej oscylowało wokół 50–52 TWh, po spadkach notowanych w okresie kryzysu finansowego oraz w czasie pandemii COVID-19. Popyt na energię ma istotną sezonową zmienność: latem rośnie gwałtownie ze względu na intensywną pracę klimatyzacji, co w połączeniu z turystyką (ponad 30 mln turystów rocznie) stanowi wyzwanie dla sieci przesyłowych i dystrybucyjnych.

Grecja, jako kraj bogaty w promieniowanie słoneczne i zasoby wiatru, realizuje ambitny plan przemiany energetycznej. Rządowe strategie – Narodowy Plan na rzecz Energii i Klimatu (NECP) – przewidują znaczące zwiększenie udziału OZE w końcowym zużyciu energii do około 35–38% do 2030 r., z większym udziałem w samym sektorze elektroenergetycznym (ponad 70% w wytwarzaniu energii elektrycznej jako cel orientacyjny). Równocześnie do 2028 r. planowane jest niemal całkowite odejście od wytwarzania energii z krajowego lignitu, co oznacza zamknięcie większości elektrowni w zachodniej Macedonii oraz w Peloponezie.

Istotnym trendem jest szybki wzrost mocy zainstalowanej w fotowoltaice – zarówno farm wielkoskalowych, jak i małych instalacji prosumenckich. Grecja należy do państw o najwyższym nasłonecznieniu w Europie (ok. 1500–1800 kWh/m² rocznie w wielu regionach), co sprawia, że koszty produkcji energii z PV są tu wyjątkowo konkurencyjne. Równolegle rozwija się energetyka wiatrowa na lądzie, zaś w planach strategicznych pojawia się morska energetyka wiatrowa na Morzu Egejskim i Jońskim.

Struktura wytwarzania energii elektrycznej i dane statystyczne

Struktura wytwarzania energii elektrycznej w Grecji w ostatniej dekadzie uległa głębokim zmianom. Jeszcze na początku lat 2010-tych lignit odpowiadał za ok. 50–60% produkcji energii. Obecnie jego udział spadł poniżej 10–15%, a w niektórych miesiącach większość zapotrzebowania pokrywana jest przez gaz ziemny i OZE. Najbardziej aktualne pełne dane roczne pochodzą z 2022 i 2023 r. (z zestawień operatorów rynku i Eurostatu), a wstępne statystyki wskazują na kontynuację tych trendów.

W 2022 r. miks wytwarzania energii elektrycznej w Grecji (w przybliżeniu) wyglądał następująco:

• gaz ziemny: ok. 36–38% produkcji energii elektrycznej,
• odnawialne źródła energii (bez dużej hydro): ok. 37–39%,
• energia wodna (hydro): ok. 10–12%, zależnie od warunków hydrologicznych,
• lignit: ok. 10–12%,
• ropa naftowa (głównie wyspy niepołączone): kilka procent.

W 2023 r. udział OZE w wytwarzaniu energii elektrycznej po raz kolejny wzrósł; w niektórych miesiącach (szczególnie wiosną i jesienią, przy sprzyjających warunkach wiatrowych i słonecznych) odnawialne źródła osiągały chwilowo ponad 50–60% generacji. W skali roku szacuje się, że OZE (łącznie z hydro) mogły pokryć ok. 45–50% krajowej produkcji energii elektrycznej, przy dalszym spadku udziału lignitu.

Wśród OZE dominują:

• elektrownie wiatrowe – ponad 4,5–5 GW mocy zainstalowanej,
• instalacje fotowoltaiczne – również przekraczające 5 GW mocy zainstalowanej, z dynamicznie rosnącym udziałem prosumentów,
• elektrownie wodne – ok. 3,2–3,5 GW (przede wszystkim duże obiekty należące do PPC),
• biomasa i biogaz – nadal marginalny udział (poniżej 2% produkcji).

Jednocześnie Grecja uzależniona jest od importu paliw kopalnych – importuje ropę naftową oraz gaz ziemny, zarówno drogą rurociągową (głównie z kierunku północno-wschodniego), jak i w postaci LNG przez terminal Revithoussa niedaleko Aten. Udział energii jądrowej w miksie energetycznym Grecji jest zerowy; kraj ten nie posiada elektrowni jądrowych i – na razie – nie planuje ich budowy, koncentrując się na OZE, gazie i magazynowaniu energii.

Jeśli chodzi o zużycie energii końcowej (łącznie: przemysł, gospodarstwa domowe, transport, usługi), struktura paliwowa w 2022 r. mniej więcej odpowiadała następującemu rozkładowi:

• ropa naftowa i produkty ropopochodne – ponad 40% zużycia energii końcowej (dominacja w transporcie),
• elektryczność – ok. 25–30%,
• gaz ziemny – ok. 15%,
• OZE (biomasa, kolektory słoneczne do podgrzewania wody, geotermia niskotemperaturowa) – kilkanaście procent,
• węgiel i inne paliwa stałe – poniżej 5%.

Dla porównania, w 2010 r. lignit stanowił znaczącą część zużycia energii w sektorze elektroenergetycznym, a poziom emisyjności systemu (g CO₂/kWh) był jednym z najwyższych w UE. Obecnie, dzięki szybkiemu rozwojowi OZE oraz ograniczaniu lignitu, intensywność emisji ulega systematycznemu zmniejszeniu, choć wciąż jest wyższa niż w krajach silnie opartych na atomie czy hydroenergetyce, takich jak Francja czy Szwecja.

W bilansie handlowym energii elektrycznej Grecja jest krajem generalnie importującym, ale różnica między importem i eksportem zależy od sytuacji rynkowej, cen, warunków pogodowych oraz dostępności mocy w regionie. Dzięki interkonektorom z Bułgarią, Macedonią Północną, Albanią, Turcją oraz Włochami możliwe jest zarówno zwiększanie bezpieczeństwa dostaw, jak i lepsze wykorzystanie zasobów odnawialnych w całym regionie.

Największe elektrownie w Grecji – lignit, gaz, hydro i OZE

Grecki system wytwórczy opiera się na kilku strategicznych kompleksach energetycznych zlokalizowanych głównie w północnej i zachodniej części kraju. Tradycyjnie trzonem systemu były duże elektrownie lignitowe należące do PPC, rozmieszczone wokół głównych złóż w zachodniej Macedonii oraz w rejonie Megalopolis na Peloponezie. Choć wiele bloków jest już wyłączanych, wciąż należą one do największych jednostek w systemie.

Najważniejsze elektrownie lignitowe (z których część pozostaje w eksploatacji lub w wygaszaniu):

• Kompleks Ptolemaida (zachodnia Macedonia) – historycznie jeden z największych kompleksów elektrowni lignitowych w Grecji, obejmujący kilka bloków. Najnowszy projekt to Ptolemaida V, nowy blok o mocy ok. 660 MW (początkowo planowany jako jednostka lignitowa z możliwością konwersji na gaz, w ramach polityki dekarbonizacji),
• Kompleks Kardia i Agios Dimitrios – duże jednostki lignitowe, z których część już została zamknięta lub objęta planami zamknięcia przed 2028 r.,
• Megalopoli (Peloponez) – kompleks elektrowni wykorzystujących lokalny lignit; część bloków już wyłączono z systemu, a pozostałe funkcjonują w coraz mniejszym zakresie.

Wraz z przesuwaniem miksu ku gazowi i OZE coraz większą rolę odgrywają elektrownie gazowo-parowe, zlokalizowane głównie w pobliżu dużych centrów zużycia oraz w regionach dobrze skomunikowanych gazociągami. Wśród najważniejszych jednostek można wymienić:

• Elektrownia gazowa Agios Nikolaos (Mytilineos) – nowoczesna jednostka gazowo-parowa (CCGT) o mocy rzędu 826 MW, jedna z najnowszych i najbardziej efektywnych elektrowni w kraju,
• Elektrownia gazowa Megalopoli V – nowoczesny blok gazowo-parowy (CCGT) o mocy ok. 800 MW, zbudowany w celu zastąpienia części wycofywanych mocy lignitowych w tym regionie,
• Lavrion (region Attyki) – kompleks jednostek gazowych, zmodernizowanych i przystosowanych do pracy w systemie o rosnącym udziale OZE.

Istotną częścią systemu są także duże elektrownie wodne, należące przede wszystkim do PPC. Największe z nich znajdują się w zachodniej i północno-zachodniej Grecji, na rzekach górskich spływających z Pindos i innych pasm górskich. Najważniejsze obiekty hydroenergetyczne to m.in.:

• Elektrownia hydroelektryczna Kastraki – jedna z większych w kraju, o mocy kilkuset MW, zlokalizowana na rzece Achelous,
• Elektrownie na zbiornikach Polyphyto, Thesaurus, Thisavros i innych – łańcuch obiektów na północy, w Macedonii Zachodniej i regionie Tracji,
• Elektrownia Stratos – również ważny element systemu hydroenergetycznego, szczególnie w zakresie regulacji szczytowej.

Hydroenergetyka pełni podwójną rolę: zapewnia wytwarzanie energii niskoemisyjnej oraz funkcje regulacyjne i bilansujące w systemie. Szczególnie ważne są elektrownie szczytowo-pompowe i zbiorniki retencyjne, umożliwiające magazynowanie energii oraz łagodzenie wahań produkcji z wiatru i słońca.

W segmencie odnawialnych źródeł energii, poza hydro, rośnie znaczenie farm wiatrowych i słonecznych. Największe lądowe elektrownie wiatrowe zlokalizowane są głównie w środkowej i północnej Grecji oraz na wybrzeżach i wyspach o korzystnych warunkach wiatrowych. Choć pojedyncze farmy rzadko przekraczają 200–300 MW mocy, łączne moce wiatrowe przekraczają już kilka gigawatów. Obecnie kluczową rolę w rozwoju tego sektora odgrywają prywatne spółki deweloperskie, w tym greckie grupy energetyczne (Mytilineos, Terna Energy) oraz międzynarodowe koncerny inwestujące w projekty OZE.

W fotowoltaice dominują zarówno duże projekty naziemne, jak i systemy rozproszone na dachach budynków mieszkalnych i komercyjnych. Programy wsparcia zachęcają gospodarstwa domowe i małe przedsiębiorstwa do inwestowania w panele PV, a także w magazyny energii, co ma odciążyć sieć w okresach szczytowego nasłonecznienia. Jedna z dużych farm fotowoltaicznych, o mocy przekraczającej 200 MW, została zbudowana na terenach poprzemysłowych po dawnej eksploatacji lignitu – symbolicznie ilustrując przejście od gospodarki opartej na paliwach kopalnych do modelu opartego na OZE.

Warto podkreślić, że plan rozwoju morskiej energetyki wiatrowej (offshore) zakłada budowę farm o łącznej mocy kilku gigawatów w strefie Morza Egejskiego i Jońskiego, z pierwszymi projektami pilotażowymi planowanymi po 2025 r. Choć jeszcze żaden duży projekt nie osiągnął etapu operacyjnego, ustawowe ramy i procedury przetargowe są stopniowo dopracowywane, z myślą o wykorzystaniu bardzo dobrych warunków wietrznych w basenie Morza Egejskiego.

Interkonektory, wyspy i specyfika geograficzna systemu

Jednym z kluczowych wyzwań greckiej energetyki jest rozproszona geograficznie struktura kraju, obejmująca tysiące wysp i wysepek na Morzu Egejskim i Jońskim. Część z nich jest połączona z kontynentalnym systemem elektroenergetycznym za pomocą kabli podmorskich, ale wiele mniejszych wysp przez lata było (i częściowo nadal jest) zasilanych przez lokalne, niewielkie elektrownie dieslowskie lub na ciężki olej opałowy. Takie rozwiązanie jest kosztowne i emisyjne, dlatego rząd Grecji i operatorzy sieci planują stopniową integrację jak największej liczby wysp z głównym systemem oraz zastępowanie lokalnych generacji kopalnych instalacjami OZE wspieranymi magazynami energii.

Najważniejsze interkonektory wewnętrzne to połączenia wysp z lądem stałym, m.in.:

• kabel podmorski łączący Kretę z Peloponezem oraz z Attyką – inwestycja o strategicznym znaczeniu, pozwalająca zastąpić lokalne jednostki olejowe na Krecie bardziej efektywną i czystszą energią z systemu krajowego,
• połączenia z Cykladami (m.in. Naksos, Paros, Mykonos) z siecią kontynentalną – kluczowe ze względu na ogromne obciążenie turystyczne tych wysp w sezonie letnim,
• projekty nowych interkonektorów do Dodekanezu i innych wysp, które mają w przyszłości umożliwić praktycznie pełną integrację archipelagów z głównym systemem.

Na poziomie międzynarodowym Grecja uczestniczy w budowie i eksploatacji interkonektorów z sąsiednimi krajami. Połączenie do Włoch (HVDC) umożliwia wymianę energii między systemami Europy Południowej, a interkonektory z Bułgarią, Macedonią Północną, Albanią i Turcją zwiększają możliwości handlu transgranicznego w regionie Bałkanów. Strategiczne znaczenie ma także rozwój gazociągów (TAP, IGB) oraz interkonektorów LNG, które wpływają na konkurencyjność źródeł gazowych w miksie.

W dłuższej perspektywie rozwijane są również koncepcje połączeń elektroenergetycznych z Afryką Północną i Bliskim Wschodem (m.in. projekty EuroAfrica Interconnector i EuroAsia Interconnector), które mają umożliwić przesył nadwyżek energii odnawialnej z Egiptu, Izraela czy Cypru do Grecji i dalej do Europy kontynentalnej. Jeśli projekty te zostaną zrealizowane w zaplanowanym kształcie, Grecja może stać się ważnym węzłem tranzytowym dla energii elektrycznej, korzystając z roli pomostu między trzema kontynentami.

Polityka klimatyczna, inwestycje i perspektywy rozwoju

Grecja jest sygnatariuszem europejskich i globalnych porozumień klimatycznych, a jej polityka energetyczno-klimatyczna jest w znacznym stopniu determinowana wymogami pakietu Fit for 55 i Europejskiego Zielonego Ładu. W praktyce oznacza to konieczność szybkiego ograniczenia emisji gazów cieplarnianych, zwiększenia udziału OZE i poprawy efektywności energetycznej w całej gospodarce.

Kluczowe elementy strategii energetycznej Grecji na najbliższe lata obejmują:

• przyspieszone wycofywanie lignitu – większość elektrowni lignitowych ma zostać zamknięta do 2028 r., z możliwością wcześniejszego wygaszenia najmniej efektywnych bloków,
• rozwój OZE – zakładane jest zwiększenie mocy zainstalowanej w wietrze i słońcu do poziomu ponad 15–20 GW do 2030 r., przy jednoczesnym rozwoju magazynów energii (baterie, elektrownie szczytowo-pompowe) o łącznej mocy kilku gigawatów,
• modernizację sieci przesyłowych i dystrybucyjnych – w tym digitalizację, rozwój inteligentnych liczników oraz zwiększenie elastyczności systemu,
• elektryfikację transportu – wsparcie dla pojazdów elektrycznych i rozbudowy infrastruktury ładowania, szczególnie w obszarach miejskich i na trasach turystycznych,
• wzrost efektywności energetycznej budynków – programy termomodernizacyjne, wymiana systemów grzewczych na pompy ciepła i inne niskoemisyjne technologie.

Transformacja energetyczna wiąże się z wyzwaniami społecznymi, zwłaszcza w regionach, które dotychczas opierały swoją gospodarkę na wydobyciu i spalaniu lignitu (np. Kozani, Ptolemaida, Florina). Realizowane są programy sprawiedliwej transformacji, finansowane częściowo ze środków unijnych, mające na celu przekwalifikowanie pracowników, tworzenie nowych branż (OZE, przemysł komponentów do energetyki wiatrowej i słonecznej, technologie magazynowania, gospodarka o obiegu zamkniętym) oraz przyspieszenie rozwoju infrastruktury lokalnej.

W kontekście inwestycji zagranicznych Grecja staje się coraz bardziej atrakcyjnym rynkiem dla firm zajmujących się technologiami niskoemisyjnymi. Stabilne warunki regulacyjne, liczne godziny nasłonecznienia oraz dobre zasoby wiatru przyciągają inwestorów chcących budować farmy wiatrowe i fotowoltaiczne. Równocześnie rośnie znaczenie projektów hybrydowych, łączących różne technologie OZE z magazynowaniem energii i elastycznym zarządzaniem popytem.

Perspektywicznie Grecja ma szansę przejść od systemu zdominowanego przez paliwa kopalne do jednego z bardziej zrównoważonych i nowoczesnych systemów w regionie. Kluczowe będzie jednak utrzymanie równowagi między szybkością transformacji a bezpieczeństwem dostaw i akceptacją społeczną. Znaczenie będzie miała także integracja z szerszym rynkiem europejskim oraz możliwości eksportu nadwyżek energii odnawialnej do sąsiadów, co może przynieść dodatkowe przychody i wzmocnić pozycję Grecji jako regionalnego hubu energetycznego.

Podsumowując, sektor energetyczny Grecji wchodzi w dekadę intensywnych zmian, w której redefiniowana jest rola tradycyjnych paliw, kształtowany jest nowy miks energetyczny oparty na wietrze, słońcu i hydroenergetyce, a jednocześnie rozwijana jest infrastruktura umożliwiająca integrację z międzynarodowym rynkiem energii. Dane statystyczne jednoznacznie wskazują na szybki wzrost udziału odnawialnych źródeł, znaczący spadek wykorzystania lignitu oraz rosnącą rolę gazu ziemnego jako paliwa przejściowego. W połączeniu z inwestycjami w sieci i magazyny energii kierunek ten pozwala przypuszczać, że grecki system energetyczny stanie się w najbliższych latach jednym z bardziej elastycznych i odpornych w regionie Europy Południowo-Wschodniej.