System energetyczny Bangladeszu rozwija się w niezwykle szybkim tempie, co jest bezpośrednio związane z dynamicznym wzrostem gospodarczym, urbanizacją oraz rosnącymi potrzebami społeczeństwa. Kraj ten, niegdyś kojarzony głównie z ubóstwem energetycznym i chronicznymi niedoborami prądu, w ostatniej dekadzie dokonał znaczącego skoku w zakresie mocy zainstalowanej, elektryfikacji wsi oraz dywersyfikacji źródeł energii. Jednocześnie pozostaje jednym z najbardziej narażonych na skutki zmian klimatu państw świata, co stawia jego politykę energetyczną w centrum globalnej debaty o sprawiedliwej transformacji energetycznej.

Struktura systemu energetycznego i podstawowe wskaźniki

Bangladesz jest jednym z najgęściej zaludnionych krajów globu – na niewielkim terytorium mieszka ponad 170 mln ludzi (szacunki 2024). Tak wysoka gęstość zaludnienia, przy stosunkowo ograniczonych zasobach naturalnych, powoduje ogromną presję na sektor energii elektrycznej, gazu i paliw płynnych. W ciągu ostatnich lat rząd konsekwentnie inwestuje w rozbudowę sieci przesyłowych, nowych elektrowni oraz import paliw, aby zmniejszyć różnicę między popytem a podażą energii.

Według danych rządowych i międzynarodowych (Bank Światowy, IEA, BP Statistical Review, stan na lata 2022–2023, z uzupełnieniami do 2024 tam, gdzie to możliwe) całkowita moc zainstalowana w sektorze elektroenergetycznym Bangladeszu wynosi około 26–28 GW (gigawatów), z czego znaczącą część stanowią elektrownie gazowe i olejowe. Produkcja energii elektrycznej w 2022 roku sięgnęła w przybliżeniu 90–100 TWh (terawatogodzin), przy czym konsumpcja rośnie co roku średnio o 6–8% w zależności od koniunktury gospodarczej, warunków pogodowych oraz dostępności paliw.

Kluczowe wskaźniki, które ilustrują skalę zmian sektora energetycznego w Bangladeszu, to między innymi:

• stopień elektryfikacji gospodarstw domowych z poziomu niespełna 50% w połowie lat 2000. wzrósł do niemal 100% według oficjalnych statystyk rządowych (ok. 2019–2022), choć w praktyce jakość i ciągłość dostaw bywa zróżnicowana, szczególnie na obszarach wiejskich;
• moc zainstalowana w wytwarzaniu energii elektrycznej wzrosła kilkukrotnie od początku XXI wieku, przy czym największy przyrost zanotowano po 2010 roku;
• PKB per capita pozostaje stosunkowo niski, ale szybki wzrost gospodarczy (często powyżej 6% rocznie przed pandemią COVID-19) powoduje wzrost zapotrzebowania na energię zwłaszcza w przemyśle, usługach i sektorze mieszkaniowym;
• system energetyczny nadal w bardzo dużym stopniu opiera się na paliwach kopalnych, w tym na gazie ziemnym, imporcie oleju opałowego oraz stopniowo rosnącym udziale węgla;
• Bangladesz praktycznie nie dysponuje znaczącymi zasobami energetyki jądrowej (w sensie mocy pracujących bloków), lecz realizuje ambitny projekt pierwszej elektrowni jądrowej Rooppur.

Znaczącym wyzwaniem pozostaje nie tylko zwiększanie mocy wytwórczych, lecz także poprawa niezawodności sieci przesyłowych i dystrybucyjnych, redukcja strat technicznych i komercyjnych oraz zapewnienie dostępności paliw w obliczu wahań cen na rynkach światowych. Dodatkowo konieczne jest łączenie rozwoju gospodarczego z polityką klimatyczną, co w przypadku kraju tak wrażliwego na podnoszenie się poziomu mórz i ekstremalne zjawiska pogodowe, jak Bangladesz, ma szczególne znaczenie.

Bilans energetyczny, zużycie i mix paliwowy

Z punktu widzenia całego sektora energii – a więc nie tylko elektryczności, ale także paliw dla transportu, przemysłu i gospodarstw domowych – Bangladesz jest w dużym stopniu uzależniony od importu. Kraj posiada co prawda własne złoża gazu ziemnego oraz węgla (w mniejszym stopniu), lecz ich wydobycie nie zaspokaja rosnącego popytu wewnętrznego. W rezultacie rośnie znaczenie importowanego LNG, paliw płynnych oraz – w mniejszej skali – węgla energetycznego.

Struktura zużycia energii pierwotnej w Bangladeszu (orientacyjnie dla lat 2021–2023) przedstawia się następująco:

• gaz ziemny – około 50–55% całkowitej energii pierwotnej; jest głównym paliwem dla elektrowni zawodowych, a częściowo także dla przemysłu i gospodarstw domowych;
• paliwa naftowe (ropa i jej produkty, w tym olej opałowy oraz paliwa transportowe) – 25–30%; Bangladesz praktycznie całość ropy i znakomitą większość produktów naftowych importuje;
• węgiel – 5–10%, z szybko rosnącym udziałem w wytwarzaniu energii elektrycznej ze względu na uruchamianie nowych bloków węglowych (np. Payra, Rampal, Matarbari w budowie);
• biomasa tradycyjna (drewno, resztki roślinne, brykiety) – udział w bilansie końcowego zużycia energii jest nadal istotny, zwłaszcza na obszarach wiejskich, choć w statystykach międzynarodowych widać tendencję do stopniowego wypierania jej przez nowocześniejsze nośniki;
• źródła odnawialne nowej generacji (fotowoltaika, niewielkie elektrownie wodne, biogaz, mała energetyka wiatrowa) – na poziomie kilku procent w ogólnym miksie energii elektrycznej, choć w ujęciu dynamiki wzrostu należy do najszybciej rozwijających się segmentów.

W sektorze elektroenergetycznym kluczową rolę odgrywa gaz ziemny. Jeszcze kilkanaście lat temu odpowiadał on za ponad 80% produkcji prądu. W miarę wzrostu zapotrzebowania i ograniczeń własnego wydobycia gazu rozpoczęto intensywne inwestycje w elektrownie olejowe, węglowe oraz import LNG. Dziś udział gazu w miksie wytwarzania energii elektrycznej nadal pozostaje dominujący, lecz stopniowo spada – można go szacować na 50–60% w zależności od roku i dostępności paliwa. Węgiel (w tym importowany) oraz olej opałowy zyskują na znaczeniu, co niesie ze sobą poważne konsekwencje dla emisji CO₂ oraz lokalnej jakości powietrza.

Zużycie energii elektrycznej na mieszkańca wciąż pozostaje stosunkowo niskie w porównaniu z krajami rozwiniętymi. W ostatnich latach oscylowało wokół 500–600 kWh na osobę rocznie (wartości zależą od metodyki i źródła danych), podczas gdy w krajach OECD sięga kilku tysięcy kWh. Oznacza to, że pomimo szybkiego rozwoju sektora, przestrzeń do dalszego wzrostu zużycia jest ogromna, a to z kolei wymaga dalszych inwestycji w nowe moce i infrastrukturę sieciową.

Istotną cechą bangladeskiego systemu energetycznego jest nierównomierne rozłożenie zużycia. Znaczna część popytu koncentruje się w aglomeracji Dhaki oraz w głównych ośrodkach przemysłowych i portowych. Z kolei na obszarach wiejskich, pomimo formalnego dostępu do sieci, napięcie bywa niestabilne, a przerwy w dostawie prądu są częstsze. Wywołuje to zjawisko tzw. „ukrytego niedoboru” – gospodarstwa domowe i przedsiębiorstwa są formalnie podłączone, lecz nie zawsze otrzymują energię w wystarczającej ilości i jakości.

Największe elektrownie i infrastruktura wytwórcza

W ostatniej dekadzie Bangladesz zainwestował w szereg dużych elektrowni konwencjonalnych, w tym gazowych, olejowych i węglowych, a także rozpoczął budowę pierwszej elektrowni jądrowej. W efekcie kraj dysponuje obecnie zróżnicowanym portfelem mocy wytwórczych, choć wciąż dominują jednostki opalane paliwami kopalnymi.

Elektrownie węglowe

W miarę wyczerpywania się krajowych zasobów gazu ziemnego w sektorze elektroenergetycznym zaczęto stopniowo stawiać na duże, nowoczesne elektrownie węglowe oparte głównie na imporcie paliwa. Do największych należą:

• Payra Thermal Power Plant – jedna z największych elektrowni w Bangladeszu, o mocy zainstalowanej około 1 320 MW (2 × 660 MW). Zlokalizowana w południowej części kraju, zbudowana we współpracy z partnerami chińskimi. Elektrownia ta odgrywa kluczową rolę w stabilizowaniu systemu, choć budzi kontrowersje z punktu widzenia wpływu na środowisko i emisje;
• Maitree Super Thermal Power Project (Rampal) – elektrownia węglowa o docelowej mocy 1 320 MW, realizowana we współpracy z Indiami, położona stosunkowo blisko wrażliwego ekosystemu lasów namorzynowych Sundarbany. Projekt ten przez lata był przedmiotem protestów ekologów i organizacji międzynarodowych;
• Matarbari Ultra Super Critical Coal-Fired Power Project – zaawansowany technologicznie projekt o mocy ok. 1 200–1 200+ MW (różne fazy), z użyciem technologii ultrasuperkrytycznej, mający kluczowe znaczenie dla zapewnienia stabilności dostaw energii w regionach nadmorskich i portowych.

Łącznie, elektrownie węglowe – w tym te w budowie i planowane – mogą w perspektywie najbliższych lat dostarczać kilka gigawatów mocy, co istotnie zmienia strukturę miksu elektroenergetycznego. Z perspektywy polityki klimatycznej jest to kierunek kontrowersyjny, lecz z punktu widzenia bezpieczeństwa energetycznego władze uznają go za konieczny, przynajmniej w okresie przejściowym.

Elektrownie gazowe i olejowe

Historycznie gaz był podstawą energetyki Bangladeszu. Kraj rozwinął liczne elektrownie gazowe w układach prostych oraz w technologii combined cycle (CCGT), a także szereg mniejszych i większych jednostek olejowych (diesel, heavy fuel oil), wykorzystywanych często jako szczytowe lub rezerwowe źródła mocy.

Do największych elektrowni gazowych należą m.in.:

• Meghnaghat Power Plant – kompleks kilku jednostek o łącznej mocy liczonej w setkach megawatów. Obejmuje różne projekty realizowane przez sektor publiczny i prywatny (IPP – Independent Power Producers), wykorzystujące nowoczesną technologię CCGT zapewniającą wysoką sprawność;
• Sirajganj Power Station – rozbudowywana etapami elektrownia gazowa typu combined cycle o łącznej mocy przekraczającej kilkaset MW, kluczowa dla zasilania północnych regionów kraju;
• Bhola Power Plant – przykładowa jednostka zasilana gazem (w tym częściowo gazem z pól offshore), istotna z punktu widzenia zbilansowania lokalnego popytu oraz wykorzystania zasobów gazu na wyspie Bhola.

W sektorze olejowym i dieslowskim obserwowano w ostatnich latach dynamiczny rozwój tzw. szybkozbudowanych elektrowni, często w formule IPP lub rental power plants. Choć zapewniają one stosunkowo szybko dostępne moce, są kosztowne w eksploatacji i generują wysokie emisje jednostkowe, dlatego rząd sygnalizuje chęć stopniowego odchodzenia od tej formy wytwarzania na rzecz bardziej efektywnych technologii.

Elektrownie wodne i odnawialne źródła energii

Bangladesz, mimo że leży w delcie dużych rzek (Ganges, Brahmaputra, Meghna), nie posiada wielkich zasobów hydroenergetycznych w porównaniu z krajami górskimi. Jedną z nielicznych, większych elektrowni wodnych jest Kaptai Hydroelectric Power Station o mocy ok. 230 MW. Ograniczone możliwości rozwoju dużej hydroenergetyki sprawiają, że główne nadzieje w zakresie odnawialnych źródeł energii (OZE) koncentrują się na fotowoltaice, biogazie i małych projektach rozproszonych.

Segment OZE, choć w ujęciu procentowym nadal niewielki, rozwija się coraz szybciej. Bangladesz uchodzi za jeden z pionierów programów rozproszonych systemów solarnych w obszarach wiejskich (Solar Home Systems – SHS), dzięki którym miliony gospodarstw domowych zyskały podstawowy dostęp do oświetlenia i ładowania urządzeń, zanim doprowadzono do nich linię energetyczną. W ostatnich latach rośnie także liczba dużych farm fotowoltaicznych o mocach rzędu kilkunastu, kilkudziesięciu, a nawet ponad 100 MW.

Potencjał energii wiatru, choć rozpoznawany, pozostaje mniej wykorzystany z uwagi na niestabilne warunki wietrzności, brak długoterminowych pomiarów w wielu lokalizacjach oraz ograniczenia infrastrukturalne. Niemniej kilka pilotażowych projektów wiatrowych zostało uruchomionych lub jest w trakcie realizacji, szczególnie w regionach przybrzeżnych.

Elektrownia jądrowa Rooppur

Najbardziej spektakularnym i strategicznym projektem w sektorze energetycznym Bangladeszu jest budowa pierwszej elektrowni jądrowej Rooppur (Rooppur Nuclear Power Plant – RNPP). Projekt realizowany jest we współpracy z Rosją (Rosatom) i obejmuje dwa bloki jądrowe typu VVER-1200 o łącznej mocy ok. 2 400 MW (2 × 1 200 MW). Budowa rozpoczęła się formalnie w drugiej połowie lat 2010., a przekazanie do eksploatacji planowane jest w połowie obecnej dekady (szacunki oscylują wokół 2025–2026, przy możliwych opóźnieniach).

Elektrownia w Rooppur ma kluczowe znaczenie z kilku powodów:

• zapewni znaczący przyrost stabilnej mocy podstawowej, niezależnej od pogody i w dużej mierze od importu paliw kopalnych (choć paliwo jądrowe będzie importowane, jego masa i koszty logistyczne są dużo niższe niż w przypadku ropy czy LNG);
• pozwoli zdywersyfikować miks energetyczny, zmniejszając relatywny udział gazu i węgla oraz przyszłe ryzyka związane z cenami tych paliw na rynkach światowych;
• stawia ogromne wymagania wobec systemu regulacyjnego, kultury bezpieczeństwa oraz kadr technicznych, zmuszając kraj do szybkiego rozwijania instytucji dozoru jądrowego i infrastruktury wspierającej (gospodarka odpadami promieniotwórczymi, systemy awaryjne, zabezpieczenia fizyczne).

Projekt Rooppur bywa krytykowany za wysokie koszty inwestycyjne, ryzyko zadłużenia oraz zależność od jednego dostawcy technologii. Zwolennicy podkreślają natomiast, że w warunkach tak szybko rosnącego popytu na energię i ograniczonych lokalnych zasobów paliw, energetyka jądrowa może stać się jednym z filarów długoterminowego bezpieczeństwa energetycznego Bangladeszu.

Polityka energetyczna, wyzwania i perspektywy rozwoju

Bangladesz stoi przed złożonymi wyzwaniami w sferze polityki energetycznej. Z jednej strony konieczne jest zaspokojenie rosnącego popytu na energię elektryczną, napędzanego industrializacją, urbanizacją i rosnącymi oczekiwaniami społeczeństwa. Z drugiej – kraj należy do najbardziej narażonych na skutki zmian klimatu: jest regularnie nawiedzany przez powodzie, cyklony i sztormy, a znaczna część jego terytorium leży tuż nad poziomem morza.

W dokumentach strategicznych Bangladeszu (takich jak Power System Master Plan, różne wersje z lat 2010–2020) można wyróżnić kilka kluczowych celów:

• zapewnienie powszechnego dostępu do energii elektrycznej (cel formalnie osiągnięty w zakresie podłączeń, choć nie zawsze w wymiarze jakościowym);
• zwiększenie niezawodności i jakości zasilania poprzez rozbudowę sieci przesyłowych i dystrybucyjnych, modernizację infrastruktury oraz wdrożenie systemów zarządzania popytem;
• dywersyfikacja miksu energetycznego – od dominacji gazu w kierunku bardziej zróżnicowanego portfela, obejmującego węgiel, LNG, OZE oraz energetykę jądrową;
• stopniowe zwiększanie udziału odnawialnych źródeł energii, w szczególności fotowoltaiki, zarówno w formie farm wielkoskalowych, jak i rozproszonych instalacji dachowych;
• poprawa efektywności energetycznej w przemyśle, budownictwie i transporcie, aby ograniczyć presję na rozbudowę mocy wytwórczych i zmniejszyć koszty importu paliw;
• uwzględnienie aspektów klimatycznych i środowiskowych, w tym redukcja lokalnego zanieczyszczenia powietrza oraz dążenie do niższej emisyjności gospodarki w długim horyzoncie.

Głównymi wyzwaniami są natomiast:

• niestabilność cen paliw kopalnych na rynkach światowych, szczególnie gazu i ropy, co wpływa na koszty wytwarzania energii elektrycznej i bilans handlowy kraju;
• uzależnienie od importowanego LNG i węgla przy jednoczesnym stopniowym wyczerpywaniu się krajowych złóż gazu, co zwiększa wrażliwość systemu na czynniki zewnętrzne;
• konieczność ogromnych nakładów inwestycyjnych w infrastrukturę – elektrownie, sieci przesyłowe, terminale LNG, porty przeładunkowe, magazyny paliw – w sytuacji ograniczonych zasobów finansowych;
• rosnące ryzyko powodzi i ekstremalnych zjawisk pogodowych, które mogą uszkadzać infrastrukturę energetyczną, powodować przerwy w dostawach i generować dodatkowe koszty utrzymania oraz odbudowy;
• złożoność społeczno-środowiskowa dużych projektów (wywłaszczenia, wpływ na lokalne społeczności, protesty przeciwko węglowi czy projektom zlokalizowanym w pobliżu wrażliwych ekosystemów).

Perspektywy rozwoju sektora energetycznego Bangladeszu zależą w znacznej mierze od zdolności do:

• przyciągania inwestycji zagranicznych i budowania partnerstw publiczno-prywatnych w sposób minimalizujący ryzyko nadmiernego zadłużenia państwa;
• wzmacniania instytucji regulacyjnych, aby zapewnić przejrzystość rynku, przewidywalność taryf i ochronę odbiorców końcowych, zwłaszcza najuboższych;
• wykorzystania potencjału technologicznego w dziedzinie digitalizacji sieci (smart grid), magazynowania energii oraz elastycznego zarządzania obciążeniem;
• zintegrowania polityki energetycznej z polityką klimatyczną, co oznacza stopniowe odchodzenie od najbardziej emisyjnych technologii oraz przyspieszenie rozwoju OZE.

Istotnym elementem przyszłości będzie także rozwój regionalnej współpracy energetycznej w Azji Południowej, obejmującej handel energią elektryczną z Indiami, Bhutanem czy Nepalem, a także potencjalne wspólne projekty przesyłowe i transgraniczne inwestycje w wytwarzanie. Bangladesz, dzięki swojemu położeniu i rosnącemu popytowi, może stać się ważnym ogniwem regionalnego rynku energii, pod warunkiem rozwoju odpowiedniej infrastruktury i ram prawnych.

Energetyka Bangladeszu pozostaje więc obszarem dynamicznych przemian: od walki z chronicznym niedoborem mocy po stopniowe budowanie złożonego, zdywersyfikowanego systemu, który ma sprostać wyzwaniom XXI wieku. Statystyki pokazują wyraźny postęp w zakresie elektryfikacji, mocy zainstalowanej i bezpieczeństwa dostaw, ale jednocześnie uwidaczniają skalę przyszłych zadań związanych z transformacją w kierunku bardziej zrównoważonego i odpornego na kryzysy systemu energetycznego.