Energetyka Afganistanu stanowi przykład systemu, który przez dekady pozostawał w cieniu konfliktów, chronicznego niedoinwestowania i zależności od dostaw z zagranicy, a jednocześnie dysponuje znacznym, w dużej mierze niewykorzystanym potencjałem hydroenergetycznym i słonecznym. Kraj ten mierzy się z jednym z najniższych poziomów zużycia energii na mieszkańca na świecie, częstymi przerwami w dostawach prądu oraz olbrzymimi różnicami między miastem a wsią. Zrozumienie struktury wytwarzania, statystyki zużycia, roli importu i mapy największych elektrowni pozwala lepiej uchwycić skalę wyzwań rozwojowych Afganistanu oraz możliwe kierunki zmian w najbliższych latach.

Struktura systemu energetycznego i bilans energii elektrycznej

Afgański system elektroenergetyczny jest rozdrobniony, słabo zintegrowany i w znacznym stopniu zależny od dostaw z państw sąsiednich. Jeszcze około 2000 r. dostęp do energii elektrycznej w kraju miało jedynie kilka procent ludności. Intensywne inwestycje we wczesnych latach XXI wieku poprawiły sytuację, ale nie zlikwidowały podstawowych barier infrastrukturalnych i finansowych. Obecnie granice rozwojowe wyznaczają zarówno ograniczone możliwości wytwórcze w kraju, jak i stan sieci przesyłowych oraz dystrybucyjnych.

Według danych z lat 2019–2021, które pozostają najbardziej wiarygodnym i spójnym zestawem informacji przed gwałtowną zmianą uwarunkowań politycznych w 2021 r., roczna produkcja energii elektrycznej w Afganistanie kształtowała się na poziomie około 1,5–2,0 TWh. Jednocześnie zużycie krajowe przekraczało 6–7 TWh rocznie, co oznacza, że większość energii była importowana. Udział importu w pokryciu krajowego zapotrzebowania sięgał w tych latach około 70–80%. Głównymi dostawcami były: Uzbekistan, Tadżykistan, Turkmenistan i Iran, które sprzedawały Afganistanowi energię, głównie opartą o własne moce hydroenergetyczne, gazowe i węglowe.

Według szacunków międzynarodowych instytucji do 2020 r. dostęp do elektryczności posiadało 35–40% mieszkańców Afganistanu, przy czym różnice między obszarami miejskimi a wiejskimi były bardzo duże. W Kabulu odsetek gospodarstw domowych podłączonych do sieci przekraczał 90%, ale w wielu prowincjach wiejskich dostęp wciąż miała jedynie niewielka część ludności, często dzięki małym, lokalnym instalacjom wodnym, dieslowskim lub słonecznym. Średnie roczne zużycie energii elektrycznej na mieszkańca pozostawało w przedziale 150–200 kWh, co plasuje Afganistan w gronie państw o najniższej konsumpcji energii elektrycznej per capita na świecie (dla porównania średnia światowa przekracza 3000 kWh na osobę).

Struktura wytwarzania energii elektrycznej w kraju opiera się na kilku podstawowych filarach:

• krajowe elektrownie wodne (hydroenergetyka),
• elektrownie cieplne na olej napędowy, mazut lub gaz (źródła konwencjonalne),
• rosnąca, choć nadal niewielka, liczba instalacji fotowoltaicznych, w tym mini‑sieci i systemy autonomiczne off‑grid,
• sieć linii przesyłowych importujących energię z państw ościennych.

Największym przedsiębiorstwem energetycznym odpowiedzialnym za dystrybucję i część wytwarzania energii elektrycznej jest spółka DABS (Da Afghanistan Breshna Sherkat). Jest to operator krajowej sieci, który zarządza elektrowniami, zakupem energii z zagranicy oraz sprzedażą odbiorcom końcowym. Ograniczona ściągalność należności, wysoki poziom strat technicznych i komercyjnych w sieci oraz uzależnienie od kursu walutowego i polityki cenowej sąsiadów powodują chroniczne problemy finansowe sektora.

Największe elektrownie i główne źródła energii

Mapa wytwarzania energii w Afganistanie jest silnie uzależniona od ukształtowania terenu i zasobów wodnych. Szczególnie istotne są rzeki Amu‑Daria, Kabul, Helmand i ich dopływy, które od dziesięcioleci są wykorzystywane do zasilania elektrowni wodnych różnych rozmiarów. Z drugiej strony, rezerwy paliw kopalnych (gaz, ropa, węgiel) są nierównomiernie rozmieszczone i często słabo zagospodarowane, co ogranicza rozwój dużych, nowoczesnych elektrowni konwencjonalnych.

Elektrownie wodne

Hydroenergetyka stanowi trzon krajowej produkcji energii. Udział elektrowni wodnych w krajowej generacji w poszczególnych latach sięgał 50–70%, przy czym zależy on istotnie od warunków hydrologicznych i poziomu opadów. Najważniejsze afgańskie elektrownie wodne to:

• Naghlu Hydropower Plant – jedna z największych i najbardziej znanych elektrowni wodnych w Afganistanie, zlokalizowana na rzece Kabul, około 70 km na wschód od stolicy. Zainstalowana moc po rehabilitacji wynosi około 100 MW (cztery turbiny po ok. 25 MW). Elektrownia ta, zbudowana jeszcze w latach 60. XX wieku przy wsparciu radzieckim, wielokrotnie cierpiała z powodu zniszczeń i zaniedbań, a jej odnowienie po 2001 r. finansowane było m.in. przez Bank Światowy.
• Mahipar – również położona na rzece Kabul, w pobliżu drogi łączącej Kabul z Dżalalabadem. Instalacja składa się z kilku turbin, a łączna moc zainstalowana wynosi około 66 MW. Mahipar pełni kluczową rolę w zaopatrywaniu w energię Kabulu i wschodnich prowincji.
• Sarobi – kolejna elektrownia wodna na tej samej rzece, o mocy zainstalowanej około 22 MW. Wszystkie trzy (Naghlu, Mahipar, Sarobi) tworzą system stopni na rzece Kabul, który ma nie tylko znaczenie energetyczne, ale i hydrologiczne.
• Kajaki – duża elektrownia na rzece Helmand w południowym Afganistanie. Zbudowana w połowie XX wieku, pierwotnie posiadała moc ok. 33 MW (dwie turbiny), a plany rozbudowy przewidywały zwiększenie mocy do ok. 100–150 MW. W ostatnich latach prowadzono prace nad instalacją trzeciej turbiny, co miało zwiększyć możliwości produkcyjne. Kajaki jest kluczowa dla zasilania prowincji Helmand i Kandahar oraz dla systemu irygacyjnego w południowym Afganistanie.
• Elektrownie wodne w północnych i zachodnich regionach – mniejsze obiekty, takie jak Mazar‑i‑Sharif Hydropower Plant czy różne małe i mikroelektrownie wodne, często o mocy od kilkuset kW do kilku MW. Pełnią one istotną rolę w lokalnych systemach energetycznych, zwłaszcza tam, gdzie linie wysokiego napięcia nie docierają lub są zawodne.

Szacunki potencjału hydroenergetycznego Afganistanu są zróżnicowane, ale według analiz prowadzonych przez organizacje międzynarodowe kraj mógłby teoretycznie rozwinąć od 20 do nawet 25 GW mocy z hydroenergetyki, podczas gdy obecnie wykorzystywany jest ułamek tego potencjału (rzędu kilkuset MW w działających dużych elektrowniach). Znaczącą część potencjału stanowią projekty przygraniczne, zwłaszcza na rzekach wspólnych z Iranem, Tadżykistanem i Pakistanem, co nadaje im również wymiar polityczno‑dyplomatyczny.

Elektrownie cieplne i wykorzystanie paliw kopalnych

Drugą istotną grupę źródeł wytwórczych stanowią elektrownie cieplne, zasilane olejem napędowym, mazutem, gazem ziemnym lub węglem. Charakteryzują się one zazwyczaj wyższymi kosztami eksploatacji (szczególnie w przypadku importowanych paliw płynnych) oraz znaczną podatnością na zakłócenia logistyczne, jednak pełnią ważną funkcję stabilizującą system, szczególnie w okresach niskiej produkcji z elektrowni wodnych.

Główne elektrownie cieplne Afganistanu to m.in.:

• Elektrownia gazowa w Mazar‑i‑Sharif – zbudowana w oparciu o lokalne złoża gazu ziemnego z północnych pól gazowych (Shiberghan i okolice). Moc tej instalacji szacuje się na kilkadziesiąt MW. Inwestycja była elementem szerszego planu rozwoju wydobycia gazu i budowy krajowego rynku tego paliwa.
• Dieslowskie elektrownie w Kabulu i innych miastach – rozproszone jednostki, często wykorzystywane jako rezerwa mocy szczytowej lub źródło zasilania w okresach awaryjnych. Ich moc jest zróżnicowana – od kilku do kilkudziesięciu MW. Ze względu na wysokie koszty zakupu paliwa i jego transportu, praca takich jednostek bywa ograniczana, a priorytetem jest wykorzystanie tańszego importu lub mocy wodnych.
• Małe i średnie elektrownie opalane węglem lub miksami paliwowymi – istnieją zwłaszcza w rejonach z dostępem do lokalnego węgla, m.in. w prowincji Baghlan czy Samangan. Węgiel w Afganistanie jest również istotnym paliwem dla przemysłu cementowego i gospodarstw domowych (do ogrzewania), ale jego wykorzystanie w dużych elektrowniach systemowych pozostaje relatywnie niewielkie w porównaniu z potencjałem złóż.

Łączna moc zainstalowana we wszystkich źródłach wytwórczych w Afganistanie według szacunków z okresu przed 2021 r. wynosiła około 600–700 MW, z czego ponad połowa przypadała na elektrownie wodne. Dla porównania, zapotrzebowanie szczytowe w całym kraju w szczytowym sezonie, uwzględniając import, kształtowało się w granicach 1500–2000 MW. Taka uwaga pokazuje, jak duża jest skala uzależnienia od energii z zagranicy, ale także jak niski poziom rozwoju krajowej infrastruktury wytwórczej.

Odnawialne źródła energii poza hydroenergetyką

Ze względu na warunki klimatyczne i geograficzne Afganistan posiada bardzo duży potencjał dla rozwoju energetyki słonecznej i wiatrowej. Szczególnie energia słoneczna jest wskazywana jako jeden z kluczowych kierunków rozwoju, biorąc pod uwagę wysokie nasłonecznienie w większości regionów kraju oraz możliwość stosunkowo łatwej instalacji systemów off‑grid w odległych społecznościach.

Według analiz technicznych i geograficznych całkowity teoretyczny potencjał energii słonecznej szacuje się na kilkaset gigawatów mocy zainstalowanej, przy ogromnej liczbie godzin nasłonecznienia rocznie. W praktyce, przed 2021 r. zrealizowano jednak jedynie kilka większych projektów fotowoltaicznych, o mocach rzędu kilku–kilkunastu MW oraz liczne mniejsze systemy domowe i wiejskie. Przykładem może być farma słoneczna w Kandaharze o mocy ok. 10–15 MW oraz projekty w rejonie Kabulu i Heratu, rozwijane przy wsparciu partnerów zagranicznych.

Energia wiatru również posiada znaczący potencjał, szczególnie w korytarzach wiatrowych na zachodzie (region Heratu) i częściowo na północy kraju. Przed 2021 r. uruchomiono kilka pilotażowych turbin i małych farm wiatrowych, ale udział w energii wytwarzanej w systemie pozostawał marginalny. Główną barierą było finansowanie, niestabilność polityczna, ograniczony dostęp do sprzętu oraz trudności z przyłączeniem do sieci przesyłowych w regionach trudnodostępnych.

Dostęp do energii, statystyki zużycia i wyzwania rozwojowe

Analiza statystyk energetycznych Afganistanu nie może ograniczać się wyłącznie do produkcji i mocy zainstalowanej. W kontekście rozwoju społeczno‑gospodarczego kluczowy jest realny dostęp do energii dla gospodarstw domowych, sektora publicznego oraz przemysłu. To właśnie brak niezawodnego zasilania hamuje inwestycje, ogranicza rozwój usług i pogłębia różnice między regionami.

Dostęp do elektryczności i zróżnicowanie regionalne

Według danych sprzed 2021 r. odsetek gospodarstw domowych z dostępem do elektryczności (rozumianym jako podłączenie do sieci krajowej, mini‑sieci lub posiadanie niezależnego źródła) wahał się w granicach 35–40%. W obszarach miejskich wartość ta była znacznie wyższa: nawet powyżej 80–90% w największych miastach, takich jak Kabul, Herat, Mazar‑i‑Sharif czy Kandahar. Na terenach wiejskich dostęp do energii elektrycznej miało zwykle 20–30% mieszkańców, lecz w wielu odległych dystryktach był on zdecydowanie niższy.

Struktura źródeł zasilania gospodarstw domowych była bardzo zróżnicowana:

• Miasta: dominacja sieci krajowej, uzupełnianej przez generatory dieslowskie (szczególnie w sektorze handlu, usług i administracji). W gospodarstwach domowych popularne były małe generatory i akumulatory do zasilania podstawowych urządzeń.
• Wsie: kombinacja przyłączeń do sieci krajowej (tam, gdzie docierały linie dystrybucyjne), mini‑sieci wodnych (małe elektrownie na potokach górskich), off‑gridowe systemy fotowoltaiczne oraz generatory spalinowe. W wielu społecznościach elektryczność była dostępna tylko przez kilka godzin dziennie, np. wieczorami.

Równolegle do energii elektrycznej bardzo istotnym zagadnieniem pozostaje zapewnienie energii cieplnej do gotowania i ogrzewania. W Afganistanie, zwłaszcza na terenach wiejskich, nadal powszechnie wykorzystywane są tradycyjne paliwa: drewno opałowe, węgiel, krowi nawóz, resztki roślinne. Taka struktura zużycia wiąże się z poważnymi konsekwencjami zdrowotnymi (zanieczyszczenie powietrza wewnętrznego), środowiskowymi (degradacja lasów) i społecznymi (czas poświęcony na zbieranie paliwa, szczególnie przez kobiety i dzieci).

Zużycie energii a struktura gospodarki

Afgańska gospodarka opiera się w dużym stopniu na rolnictwie, małych usługach i handlu, a sektor przemysłowy jest słabo rozwinięty. Ma to bezpośrednie przełożenie na strukturę zużycia energii. Udział przemysłu w końcowym zużyciu energii elektrycznej jest niższy niż w wielu innych krajach regionu, podczas gdy sektor komunalno‑bytowy (gospodarstwa domowe i małe firmy) odpowiada za większość popytu na energię.

Brak stabilnych i przewidywalnych dostaw energii elektrycznej stanowi jedną z barier dla rozwoju przemysłu. Fabryki, warsztaty i zakłady produkcyjne często muszą polegać na własnych generatorach dieslowskich, co zwiększa koszty wytwarzania i obniża konkurencyjność. W praktyce wiele inwestycji przemysłowych jest lokalizowanych w pobliżu głównych linii przesyłowych z państw sąsiednich lub w miastach, w których dostawy z zagranicy są relatywnie stabilne.

Według dostępnych danych średnie roczne zużycie energii elektrycznej na jednego mieszkańca Afganistanu oscyluje wokół 150–200 kWh, co jest wartością wielokrotnie niższą niż w krajach uprzemysłowionych i poniżej średniej dla Azji Południowej. W wielu gospodarstwach domowych energia elektryczna jest wykorzystywana głównie do oświetlenia, ładowania telefonów komórkowych, zasilania niewielkich urządzeń elektronicznych i – w ograniczonym zakresie – do chłodzenia lub ogrzewania.

Import energii elektrycznej i znaczenie połączeń międzysystemowych

Kluczową rolę w bilansie energetycznym Afganistanu odgrywa import energii elektrycznej. Sieć połączeń transgranicznych została w ostatnich dwóch dekadach znacząco rozbudowana, głównie dzięki wsparciu finansowemu instytucji międzynarodowych. Główne linie przesyłowe o napięciach 220 kV i 110 kV łączą Afganistan z Uzbekistanem, Tadżykistanem, Turkmenistanem i Iranem. Każde z tych państw jest ważnym dostawcą energii dla konkretnych regionów Afganistanu:

• Uzbekistan – zasila przede wszystkim północne i centralne części kraju, w tym Kabul, poprzez linie wysokiego napięcia biegnące przez Mazar‑i‑Sharif i Pul‑e‑Khumnri. Energia z Uzbekistanu ma istotny udział w pokrywaniu szczytowego zapotrzebowania.
• Tadżykistan – dostarcza energię głównie do północno‑wschodnich regionów, korzystając ze swojego znacznego potencjału hydroenergetycznego. Sezonowość produkcji w Tadżykistanie (duże przepływy wiosną i latem) wpływa również na dostępność energii dla Afganistanu.
• Turkmenistan – zaopatruje zachodni Afganistan, w tym okolice Heratu. Energia płynie głównie z elektrowni gazowych Turkmenistanu.
• Iran – zasila zachodnie i południowo‑zachodnie regiony, zwłaszcza w pobliżu granicy, gdzie linie przesyłowe z Iranu stanowią ważne źródło zasilania dla lokalnych sieci.

Udział importu w całkowitym zużyciu energii elektrycznej w Afganistanie w latach poprzedzających 2021 r. wynosił ok. 70–80%. Taka skala zależności tworzy istotne ryzyka: wahania cen energii, możliwość ograniczeń eksportowych po stronie sąsiadów, wrażliwość na konflikty polityczne lub techniczne awarie na liniach transgranicznych. Jednocześnie import stanowił przez lata najbardziej opłacalny i najszybszy sposób na zwiększenie dostępności energii elektrycznej dla rosnącej populacji miast, przewyższając tempo budowy nowych elektrowni w kraju.

Inwestycje, finansowanie i bariery instytucjonalne

Realizacja projektów energetycznych w Afganistanie wymaga nie tylko środków finansowych, ale także stabilnego otoczenia prawnego, bezpieczeństwa oraz kompetentnych instytucji. Przez dwie dekady głównym źródłem finansowania rozbudowy systemu energetycznego były środki pomocowe i pożyczki z instytucji międzynarodowych (Bank Światowy, Azjatycki Bank Rozwoju, bilateralni donatorzy). Finansowano nimi:

• modernizację istniejących elektrowni wodnych (Naghlu, Mahipar, Kajaki),
• budowę linii przesyłowych i stacji transformatorowych łączących regiony kraju oraz sieci transgranicznych,
• programy elektryfikacji obszarów wiejskich, w tym rozwój małych hydroelektrowni i projektów słonecznych,
• wzmocnienie instytucji sektora, w tym DABS, poprzez szkolenia, systemy informatyczne i działania zmierzające do ograniczenia strat energii.

Mimo tych wysiłków pozostawały poważne bariery:

• Wysokie straty techniczne i komercyjne w sieci (szacunki sięgały nawet 30–40% na niektórych odcinkach), wynikające ze złego stanu infrastruktury, kradzieży energii i niepełnej ewidencji odbiorców.
• Niski poziom ściągalności należności za energię, szczególnie w sektorze publicznym i niektórych regionach o słabej obecności instytucji państwowych.
• Wysokie koszty operacyjne, szczególnie w segmentach wykorzystujących olej napędowy, oraz podatność na wahania cen paliw na rynkach międzynarodowych.
• Trudności w przyciąganiu inwestorów prywatnych do projektów typu IPP (Independent Power Producer) ze względu na ryzyko polityczne, bezpieczeństwa oraz brak gwarancji długoterminowych kontraktów i mechanizmów rozstrzygania sporów.

Zmiana uwarunkowań politycznych w 2021 r. wprowadziła dodatkowy poziom niepewności. Część projektów inwestycyjnych została wstrzymana lub spowolniona, a dostęp do nowych środków finansowych z instytucji wielostronnych stał się poważnie ograniczony. Utrzymanie istniejącej infrastruktury, regulowanie zobowiązań wobec sąsiadów oraz zapewnienie podstawowego poziomu dostaw energii stało się głównym wyzwaniem operacyjnym dla sektora.

Potencjał rozwoju i scenariusze przyszłości

Choć aktualna sytuacja Afganistanu jest złożona i obarczona licznymi niepewnościami, analiza statystyczna i techniczna pokazuje, że kraj posiada znaczny potencjał dla rozwoju bardziej zrównoważonego i samowystarczalnego systemu energetycznego. Kluczowe kierunki to lepsze wykorzystanie krajowych zasobów wodnych i solarnych, rozwój lokalnych systemów dystrybucji oraz poprawa efektywności energetycznej.

Hydroenergetyka i zarządzanie zasobami wodnymi

Rozbudowa hydroenergetyki jest często wskazywana jako priorytet, biorąc pod uwagę zarówno potencjał energetyczny, jak i potrzebę regulacji przepływów wodnych dla rolnictwa i ochrony przeciwpowodziowej. Z drugiej strony, projekty hydrotechniczne, szczególnie duże zapory, są kapitałochłonne, wymagają długiego okresu realizacji i mogą powodować napięcia z państwami sąsiednimi, w dole biegu rzek.

W przyszłości szczególnie istotne mogą być:

• Modernizacja istniejących elektrowni i zapór (np. dalsza rozbudowa Kajaki, rehabilitacja mniejszych stopni na rzece Kabul i jej dopływach), co pozwoli zwiększyć produkcję bez budowy zupełnie nowych obiektów.
• Budowa średniej wielkości elektrowni wodnych w regionach o dogodnych warunkach hydrologicznych, z naciskiem na minimalizację wpływu na środowisko i lokalne społeczności.
• Rozwój małych i mikrohydroelektrowni w terenach górskich, gdzie dostęp do sieci krajowej jest ograniczony. Tego typu instalacje, często o mocy od kilkuset watów do kilku kilowatów, mogą zapewnić podstawową elektryfikację wsi i szkół.

Statystyczne ujęcie potencjału pokazuje, że nawet umiarkowane wykorzystanie zasobów wodnych – powiedzmy na poziomie kilku gigawatów mocy zainstalowanej – mogłoby wielokrotnie przewyższyć obecną krajową produkcję energii elektrycznej. Warunkiem jest jednak długotrwała stabilność instytucjonalna, przekonanie inwestorów i wypracowanie porozumień regionalnych dotyczących wykorzystania wód transgranicznych.

Energetyka słoneczna jako narzędzie elektryfikacji obszarów wiejskich

Energia słoneczna w Afganistanie ma charakter szczególnie obiecujący, gdy spojrzy się na mapę nasłonecznienia i rozproszenia ludności. Rozległe obszary kraju charakteryzują się wysoką liczbą godzin słonecznych w roku, a jednocześnie znajdują się z dala od głównych linii przesyłowych. Rozbudowa sieci do każdego odległego dystryktu byłaby ekstremalnie kosztowna, natomiast systemy fotowoltaiczne mogą stanowić efektywną ekonomicznie alternatywę lub uzupełnienie.

W praktyce rozwój energetyki słonecznej może przyjąć kilka form:

• systemy off‑grid dla pojedynczych gospodarstw domowych – małe zestawy paneli (np. 50–200 W) z akumulatorem, pozwalające zasilić oświetlenie LED, ładowanie telefonów, małe urządzenia elektroniczne;
• mini‑sieci słoneczne dla całych wsi lub małych miasteczek – instalacje o mocy od kilkunastu do kilkuset kW, często z magazynami energii, zarządzane przez lokalne spółdzielnie lub operatorów prywatnych;
• większe farmy fotowoltaiczne przyłączone do sieci krajowej w pobliżu miast lub centrów przemysłowych, które mogłyby zastępować część importu energii w godzinach dziennych.

Statystyczne monitorowanie takich projektów w Afganistanie jest utrudnione ze względu na rozproszenie i brak jednolitych baz danych, jednak dostępne informacje wskazują na szybki wzrost liczby małych systemów domowych, często finansowanych przez programy pomocowe, mikrofinansowanie oraz indywidualne inwestycje gospodarstw domowych. Choć ich moc jednostkowa jest niewielka, łącznie przyczyniają się one do stopniowego zmniejszania energetycznego wykluczenia na obszarach wiejskich.

Poprawa efektywności i zarządzania siecią

Istotnym polem działania, często niedocenianym w debacie publicznej, jest poprawa efektywności istniejącego systemu – zarówno po stronie podaży, jak i popytu. W Afganistanie oznacza to m.in.:

• redukcję strat technicznych poprzez modernizację linii przesyłowych i dystrybucyjnych, wymianę transformatorów, poprawę jakości połączeń;
• ograniczenie strat komercyjnych (kradzieże energii, nielegalne przyłącza) dzięki lepszej ewidencji odbiorców i systemom pomiarowym;
• wprowadzenie bardziej efektywnych taryf i mechanizmów zachęcających do racjonalnego zużycia energii;
• promowanie energooszczędnych technologii w gospodarstwach domowych (oświetlenie LED, efektywne urządzenia) oraz w sektorze publicznym.

Z perspektywy statystycznej, nawet niewielkie zmniejszenie strat w sieci może przełożyć się na znaczący wzrost dostępnej energii dla odbiorców końcowych. Przykładowo: przy rocznym imporcie na poziomie 5–6 TWh redukcja strat z 30% do 20% oznaczałaby realnie setki gigawatogodzin dodatkowej energii dla użytkowników bez konieczności zwiększania mocy wytwórczych lub importu. To z kolei mogłoby poprawić niezawodność dostaw, ograniczyć liczbę przerw w zasilaniu i zwiększyć atrakcyjność inwestycyjną kraju.

Rola statystyki i monitorowania sektora

W warunkach ograniczonych zasobów i wysokiej niepewności szczególnego znaczenia nabiera rzetelna statystyka energetyczna. Dla Afganistanu oznacza to konieczność systematycznego zbierania i analizowania danych dotyczących:

• produkcji energii elektrycznej wg źródeł (hydro, cieplne, import, OZE rozproszone),
• mocy zainstalowanej i dyspozycyjnej,
• strat technicznych i komercyjnych w sieci,
• zużycia energii według sektorów i regionów,
• średnich cen energii i ściągalności należności,
• dynamiki rozwoju małych i mikroinstalacji OZE.

Bez wiarygodnych danych trudno jest planować inwestycje, negocjować korzystne warunki importu, szacować realne potrzeby elektryfikacji oraz oceniać efekty projektów finansowanych przez partnerów zagranicznych. Dane z lat 2010–2020 pokazują, że tam, gdzie poprawiono jakość statystyki i systemów informatycznych (np. w części sieci obsługiwanej przez DABS w Kabulu), udało się obniżyć straty, zwiększyć przychody i lepiej dopasować inwestycje do faktycznych potrzeb.

W kontekście przyszłości Afganistanu rozwój zdolności analitycznych i instytucjonalnych w sektorze energetycznym jest równie ważny jak budowa nowych elektrowni. Tylko w oparciu o solidne dane można planować scenariusze rozwoju, szacować optymalny miks energetyczny między hydro, importem, fotowoltaiką i innymi źródłami, a także oceniać wpływ inwestycji na gospodarkę i jakość życia mieszkańców.