Energetyka wiatrowa należy do najdynamiczniej rozwijających się gałęzi odnawialnych źródeł energii. Coraz częściej w debacie publicznej pojawia się jednak pytanie: dlaczego farma wiatrowa o mocy zainstalowanej 100 MW nie produkuje 100 MW energii elektrycznej przez całą dobę? Kluczem do zrozumienia realnej produkcji energii przez turbiny wiatrowe jest współczynnik mocy, nazywany również capacity factor. Ten parametr decyduje o opłacalności inwestycji w elektrownie wiatrowe, wiarygodności prognoz produkcji, a także o roli wiatru w krajowym miksie energetycznym. Zrozumienie, czym jest współczynnik mocy, jak się go liczy i od czego zależy, jest niezbędne zarówno dla inwestorów, jak i dla odbiorców zainteresowanych transformacją energetyczną.

Czym jest współczynnik mocy (capacity factor) w energetyce wiatrowej?

Współczynnik mocy w energetyce wiatrowej to wskaźnik pokazujący, jak efektywnie wykorzystywana jest moc zainstalowana turbiny lub farmy wiatrowej w określonym czasie. W najprostszym ujęciu capacity factor to stosunek rzeczywistej produkcji energii elektrycznej do teoretycznej produkcji, jaką uzyskalibyśmy, gdyby turbina pracowała przez cały czas z mocą nominalną (szczytową).

Matematycznie można go zapisać jako:

współczynnik mocy = (rzeczywista produkcja energii w okresie) / (moc zainstalowana × czas pracy w tym okresie)

Dla przykładu, jeśli farma wiatrowa o mocy zainstalowanej 50 MW w ciągu roku (8760 godzin) wyprodukuje 131 400 MWh energii elektrycznej, to jej capacity factor wyniesie:

• maksymalna teoretyczna produkcja: 50 MW × 8760 h = 438 000 MWh
• współczynnik mocy = 131 400 / 438 000 ≈ 0,30, czyli 30%

Wartość współczynnika mocy jest więc wygodnym i porównywalnym miernikiem efektywności wykorzystania mocy zainstalowanej, niezależnie od wielkości projektu, liczby turbin czy ich typu. Dla analityków i inwestorów to jedno z kluczowych kryteriów oceny jakości lokalizacji wiatrowej i przyszłych przepływów finansowych.

Dlaczego współczynnik mocy jest tak ważny dla projektów wiatrowych?

Dwa projekty wiatrowe o identycznej mocy zainstalowanej mogą generować zupełnie inną ilość energii. Współczynnik mocy pozwala zrozumieć, ile realnie energii powstanie z każdego megawata mocy zainstalowanej oraz jak ta energia przełoży się na przychody z sprzedaży energii i świadectw pochodzenia.

Znaczenie capacity factor dla energetyki wiatrowej obejmuje m.in.:

• Ocena opłacalności inwestycji – przy wyższych współczynnikach mocy ta sama farma wiatrowa produkuje więcej energii i generuje większe przychody przy identycznych nakładach inwestycyjnych CAPEX.
• Planowanie finansowania – banki, fundusze i instytucje finansujące OZE wykorzystują współczynnik mocy do modeli oceny ryzyka (project finance, DSCR, scenariusze bazowe i pesymistyczne).
• Planowanie systemu elektroenergetycznego – operatorzy systemów przesyłowych i dystrybucyjnych wykorzystują uśrednione współczynniki mocy do oceny dostępności generacji wiatrowej w różnych porach roku i dnia.
• Polityka energetyczno‑klimatyczna – rządy i regulatorzy uwzględniają capacity factor przy określaniu, ile mocy wiatrowej zainstalować, aby osiągnąć cele udziału OZE w miksie energetycznym.
• Porównanie z innymi technologiami – porównanie współczynników mocy elektrowni wiatrowych, fotowoltaicznych, wodnych czy jądrowych pozwala lepiej rozumieć ich komplementarność.

Bez świadomości, czym jest współczynnik mocy, łatwo przecenić lub niedoszacować potencjał energetyki wiatrowej i podejmować decyzje inwestycyjne na podstawie samej mocy zainstalowanej, co bywa mylące.

Jak oblicza się współczynnik mocy elektrowni wiatrowej?

Obliczenie capacity factor nie jest skomplikowane, ale wymaga dostępu do wiarygodnych danych produkcyjnych. Najczęściej stosuje się rok kalendarzowy jako okres referencyjny, ale analizowane mogą być też miesiące, kwartały lub całe cykle życia projektu.

Podstawowy wzór i przykłady

Ogólny wzór:

CF = E_rzeczywista / (P_{zainstalowana} × t)

• E_rzeczywista – energia elektryczna wyprodukowana w analizowanym okresie [MWh]
• P_{zainstalowana} – moc zainstalowana elektrowni wiatrowej [MW]
• t – czas w godzinach w analizowanym okresie (np. 8760 godzin w roku zwykłym)

Przykład 1 – pojedyncza turbina wiatrowa:

• moc zainstalowana: 4,5 MW
• roczna produkcja: 14 200 MWh
• CF = 14 200 / (4,5 × 8760) ≈ 0,36, czyli 36%

Przykład 2 – farma wiatrowa offshore:

• moc zainstalowana: 300 MW
• roczna produkcja: 1 140 000 MWh
• CF = 1 140 000 / (300 × 8760) ≈ 0,43, czyli 43%

W praktyce analitycznej capacity factor często podawany jest jako średnia kilkuletnia, aby zminimalizować wpływ wyjątkowo słabego lub wietrznego roku.

Współczynnik mocy brutto i netto

W profesjonalnych analizach wyróżnia się:

• współczynnik mocy brutto – obliczany na podstawie energii brutto na wyjściu z generatora, bez uwzględnienia strat wewnętrznych w turbinie i systemie farmy,
• współczynnik mocy netto – obliczany na podstawie energii dostarczonej do sieci po uwzględnieniu strat na transformacji, kablach, przestojach sieciowych oraz tzw. curtailment (ograniczeniach pracy na żądanie operatora).

W raportach dla inwestorów oraz przy ocenie konkurencyjności projektów wiatrowych zazwyczaj kluczowy jest współczynnik mocy netto, bo to on opisuje realnie sprzedaną energię.

Typowe wartości współczynnika mocy w energetyce wiatrowej

Capacity factor elektrowni wiatrowych zależy od lokalizacji geograficznej, warunków wietrzności, technologii turbin i jakości zarządzania farmą. Nie istnieje jedna „prawidłowa” wartość – zakres jest szeroki, ale można wskazać typowe przedziały.

Onshore (lądowe) elektrownie wiatrowe

Dla lądowych farm wiatrowych w Europie, w tym w Polsce, typowe wartości współczynnika mocy wynoszą:

• lokalizacje słabsze: 18–25%
• lokalizacje dobre: 25–30%
• lokalizacje bardzo dobre: 30–35% i więcej

W praktyce nowoczesne turbiny w dobrych lokalizacjach lądowych coraz częściej osiągają średnioroczny capacity factor na poziomie 32–38%, szczególnie tam, gdzie zastosowano wysokie wieże i duże wirniki zoptymalizowane pod niskie lub umiarkowane prędkości wiatru.

Offshore (morskie) farmy wiatrowe

Farmy wiatrowe na morzu charakteryzują się zazwyczaj wyższym współczynnikiem mocy ze względu na silniejsze i bardziej stabilne wiatry:

• typowe projekty w Europie Północnej: 40–50%
• najlepsze lokalizacje i nowoczesne turbiny: powyżej 50%

Wysoki capacity factor jest jednym z głównych powodów dynamicznego rozwoju morskiej energetyki wiatrowej – mimo wyższego CAPEX i OPEX, większa produkcja energii w przeliczeniu na 1 MW mocy zainstalowanej pozwala osiągnąć konkurencyjny koszt wytwarzania (LCOE).

Porównanie z innymi źródłami energii

Aby lepiej zrozumieć znaczenie współczynnika mocy, warto go porównać z innymi technologiami:

• fotowoltaika (utility scale): 10–18% w Europie Środkowej, 18–25% w regionach bardzo nasłonecznionych,
• elektrownie wodne zbiornikowe: często 30–60%, zależnie od hydrologii,
• elektrownie jądrowe: 70–90%,
• elektrownie węglowe i gazowe: 30–70%, zależnie od roli w systemie (podstawowa, szczytowa, rezerwowa).

Porównanie to pokazuje, że energetyka wiatrowa, szczególnie offshore, plasuje się pod względem capacity factor znacznie wyżej niż fotowoltaika, zbliżając się do źródeł regulowalnych, choć z natury pozostaje źródłem zależnym od warunków atmosferycznych.

Co wpływa na współczynnik mocy w energetyce wiatrowej?

Współczynnik mocy jest rezultatem złożonego splotu czynników naturalnych, technicznych i organizacyjnych. Zrozumienie tych zależności jest kluczowe przy planowaniu i optymalizacji projektów elektrowni wiatrowych.

Warunki wiatrowe i lokalizacja

Najważniejszym czynnikiem jest rozkład prędkości wiatru w miejscu posadowienia turbiny. Kluczowe znaczenie mają:

• średnia roczna prędkość wiatru na wysokości osi wirnika,
• rozkład częstości występowania poszczególnych prędkości (tzw. rozkład Weibulla),
• sezonowość – różnice między zimą a latem,
• szorstkość terenu, obecność przeszkód, ukształtowanie powierzchni (pagórki, doliny).

Bardzo istotne jest, że współczynnik mocy rośnie nie liniowo, lecz silnie nieliniowo wraz ze wzrostem prędkości wiatru, ponieważ moc wiatru jest proporcjonalna do sześcianu prędkości (P ~ v³). Oznacza to, że niewielkie podniesienie średniej prędkości, np. z 6,5 do 7,5 m/s, może przynieść wyraźny wzrost capacity factor.

Charakterystyka turbiny: krzywa mocy i parametry techniczne

Każda turbina wiatrowa ma indywidualną krzywą mocy, pokazującą zależność między prędkością wiatru a mocą wyjściową. Ważne parametry to:

• prędkość rozruchu (cut-in) – przy jakim wietrze turbina zaczyna produkować energię,
• prędkość znamionowa – przy jakim wietrze osiąga pełną moc,
• prędkość odcięcia (cut-out) – przy jakim silnym wietrze turbina wyłącza się dla bezpieczeństwa.

Nowoczesne turbiny o dużych średnicach wirnika i wysokich wieżach są zoptymalizowane pod niższe prędkości wiatru, co pozwala osiągać wysokie wartości współczynnika mocy także w umiarkowanych warunkach. Kluczowe są również:

• wysokość wieży (im wyżej, tym zazwyczaj silniejszy i stabilniejszy wiatr),
• stosunek średnicy wirnika do mocy nominalnej (tzw. „specyficzne obciążenie mocy”),
• sprawność generatora, przekładni i systemów sterowania.

Dostępność techniczna i zarządzanie eksploatacją

Nawet najlepsza lokalizacja wiatrowa nie zapewni wysokiego capacity factor, jeśli turbina często stoi z powodu awarii, błędów serwisowych czy przestojów planowych. Dlatego istotne są:

• dostępność techniczna – procent czasu, w którym turbina jest gotowa do pracy i nie jest wyłączona ze względów technicznych,
• jakość serwisu i konserwacji – regularne przeglądy, diagnostyka predykcyjna (condition monitoring),
• czas reakcji serwisu – istotny szczególnie dla farm offshore, gdzie dostęp zależy od warunków na morzu.

Różnica między dostępnością 94% a 98% może przekładać się na kilka punktów procentowych w capacity factor, co przy dużych projektach oznacza miliony złotych różnicy w przychodach w całym okresie eksploatacji.

Ograniczenia systemowe i regulacyjne

W niektórych systemach elektroenergetycznych operator sieci może nakazywać okresowe ograniczanie mocy wytwórczej (curtailment), np. z powodu przeciążenia linii przesyłowych, nadmiaru produkcji OZE w stosunku do zapotrzebowania lub wymogów bezpieczeństwa pracy systemu. Takie ograniczenia obniżają współczynnik mocy netto.

Wpływ mogą mieć również:

• wymogi dotyczące pracy przy ujemnych cenach energii,
• lokalne limity hałasu, skutkujące redukcją mocy w nocy,
• ograniczenia z tytułu ochrony ptaków lub nietoperzy (tzw. curtailment środowiskowy).

Współczynnik mocy a produkcja energii i przychody z farmy wiatrowej

Nie każda megawata mocy zainstalowanej jest równa. Dwa projekty po 100 MW mogą generować diametralnie różne ilości energii i przychodów, jeśli ich capacity factor różni się np. o 10–15 punktów procentowych.

Przeliczenie na roczną produkcję energii

Aby oszacować roczną produkcję energii z planowanej farmy wiatrowej, stosuje się prosty model:

E_roczna ≈ P_{zainstalowana} × CF × 8760

Przykład:

• farma A: 100 MW, CF = 25%, E ≈ 100 × 0,25 × 8760 = 219 000 MWh/rok,
• farma B: 100 MW, CF = 35%, E ≈ 100 × 0,35 × 8760 = 306 600 MWh/rok.

Różnica 87 600 MWh rocznie oznacza przy cenie 350 zł/MWh dodatkowy przychód rzędu 30,7 mln zł rocznie. W horyzoncie 20–25 lat życia projektu przekłada się to na setki milionów złotych.

Wpływ na koszt wytwarzania energii (LCOE)

Współczynnik mocy elektrowni wiatrowej jest jednym z kluczowych czynników kształtujących LCOE (Levelized Cost of Energy), czyli uśredniony koszt wytwarzania 1 MWh energii w całym cyklu życia projektu. Przy podobnych kosztach inwestycyjnych i operacyjnych, wyższy capacity factor:

• obniża LCOE i zwiększa konkurencyjność,
• poprawia wskaźniki finansowe (NPV, IRR),
• ułatwia pozyskanie finansowania dłużnego.

W praktyce oznacza to, że lepsza lokalizacja wiatrowa, dająca np. 33% zamiast 27% capacity factor, może w pełni zrekompensować nieco wyższe koszty budowy lub przyłącza.

Jak poprawić współczynnik mocy istniejącej farmy wiatrowej?

Choć warunków wiatrowych nie da się zmienić, istnieje szereg działań technicznych i operacyjnych, które pozwalają podnieść efektywny współczynnik mocy funkcjonującej farmy wiatrowej.

Optymalizacja ustawień i modernizacje

• tuning krzywej mocy – dostosowanie algorytmów sterowania do lokalnych warunków wiatru, czasem kosztem nieznacznego wzrostu obciążeń mechanicznych,
• modernizacja oprogramowania sterowników turbin (software upgrade),
• instalacja nowych łopat lub modyfikacje aerodynamiczne (np. serracje, winglety),
• podniesienie wież w ramach repoweringu (tam, gdzie jest to technicznie i formalnie możliwe).

W wielu przypadkach tzw. „optimisation packages” oferowane przez producentów turbin pozwalają na wzrost rocznej produkcji o kilka procent, co przy dużej skali projektu ma znaczący efekt ekonomiczny.

Wzrost dostępności technicznej

Podnoszenie dostępności z 94–95% do 97–99% jest jednym z najskuteczniejszych sposobów zwiększania capacity factor bez ingerencji w infrastrukturę. Obejmuje to m.in.:

• wprowadzenie monitoringu on-line i systemów predykcyjnej diagnostyki,
• zwiększenie zasobów serwisowych i skrócenie czasu reakcji,
• lepsze planowanie przestojów na konserwację w okresach o najniższej spodziewanej produkcji (np. lato, godziny o mniejszej wietrzności).

Na morzu duże znaczenie ma także poprawa logistyki serwisowej – dostęp do farmy wiatrowej silnie zależy od warunków morskich, więc optymalizacja floty statków serwisowych i okien pogodowych bezpośrednio przekłada się na capacity factor.

Ograniczanie curtailmentu i integracja z siecią

W systemach, gdzie coraz większą rolę odgrywa generacja z OZE, częstym problemem są ograniczenia produkcji na skutek wąskich gardeł sieciowych. Aby zminimalizować negatywny wpływ curtailmentu na współczynnik mocy, stosuje się:

• magazyny energii (baterie, magazyny mechaniczne),
• lokalnych odbiorców przemysłowych (tzw. on-site PPA lub private wire),
• usługi elastyczności popytu (demand side response),
• współpracę z operatorami sieci przy planowaniu modernizacji i wzmocnień.

Coraz częściej w projektach offshore i dużych projektach onshore od początku projektuje się infrastrukturę sieciową tak, aby ograniczyć przyszły curtailment, co wprost przekłada się na wyższy przewidywany capacity factor netto.

Współczynnik mocy jako wskaźnik transformacji energetycznej

Współczynnik mocy nie jest tylko narzędziem analitycznym dla pojedynczych projektów. Na poziomie makroekonomicznym stanowi ważny element strategii transformacji energetycznej i analizy bezpieczeństwa energetycznego państw.

Znaczenie dla bilansu mocy i energii

W planowaniu mocy w systemie elektroenergetycznym odróżnia się:

• moc zainstalowaną – suma mocy nominalnych wszystkich jednostek wytwórczych,
• moc dyspozycyjną – realnie dostępną w określonym momencie,
• produkcję energii w skali roku – zależną m.in. od capacity factor.

W przypadku źródeł niesterowalnych, takich jak wiatr i słońce, kluczowe jest rozumienie, jak przekładają się one na „ekwiwalent mocy wytwarzanej w sposób ciągły”. Wysoki udział morskiej energetyki wiatrowej, o capacity factor rzędu 45–50%, znacząco zwiększa produkcję energii z OZE przy danej mocy zainstalowanej, ale nadal wymaga uzupełnienia przez magazyny i źródła regulowalne.

Porównywanie scenariuszy miksu energetycznego

W analizach scenariuszowych (np. 2030, 2040, 2050) capacity factor elektrowni wiatrowych stanowi jedno z kluczowych założeń wejściowych. Błędne przyjęcie zbyt optymistycznych lub zbyt pesymistycznych wartości może:

• zaniżyć wymagany poziom mocy zainstalowanej wiatru i PV do osiągnięcia określonego wolumenu energii z OZE,
• zaburzyć szacunki emisji CO₂ i zapotrzebowania na paliwa kopalne,
• wypaczyć analizę kosztów całego systemu (system LCOE).

Z tego powodu rozwój wiarygodnych baz danych wiatrowych, modeli klimatyczno‑energetycznych i wieloletnich obserwacji ma krytyczne znaczenie dla racjonalnej polityki energetycznej.

Najczęstsze nieporozumienia związane ze współczynnikiem mocy

W debacie publicznej capacity factor bywa mylnie interpretowany, co prowadzi do uproszczonych lub błędnych wniosków dotyczących roli energetyki wiatrowej.

„Wiatr jest nieefektywny, bo CF to tylko 25–35%”

Niska wartość procentowa bywa postrzegana jako dowód „niedziałania” technologii. Tymczasem współczynnik mocy nie mierzy sprawności fizycznej urządzenia, lecz relację między teoretyczną pracą przy mocy szczytowej a rzeczywistą pracą w zmiennych warunkach wiatrowych. Analogicznie – samochód, który większość czasu jedzie z prędkością 50 km/h, ma „współczynnik wykorzystania prędkości maksymalnej” znacznie poniżej 100%, co nie oznacza, że jest niesprawny.

Mylenie capacity factor z dostępnością

Często utożsamia się współczynnik mocy z dostępnością techniczną. Tymczasem turbina może mieć 98% dostępności, a jednocześnie capacity factor rzędu 25%, jeśli pracuje w słabej lokalizacji wiatrowej. Dostępność dotyczy gotowości technicznej, a capacity factor odzwierciedla kombinację warunków wiatru, ustawień turbiny, ograniczeń sieciowych i dostępności.

Założenie stałego CF dla całego kraju

W niektórych prostych analizach przyjmuje się jedną wartość współczynnika mocy dla całego kraju, np. 30% dla wiatru onshore. W praktyce różnice między poszczególnymi regionami i lokalizacjami mogą wynosić kilkanaście punktów procentowych. Dlatego w analizach profesjonalnych stosuje się mapy zasobów wiatru i przypisuje indywidualne wartości CF do poszczególnych projektów lub klastrów.

Rola modelowania wiatru i prognozowania współczynnika mocy

Przed podjęciem decyzji inwestycyjnej konieczne jest oszacowanie przyszłego capacity factor projektowanej farmy wiatrowej. Służą do tego zaawansowane narzędzia modelowania i pomiarów.

Kampanie pomiarowe i bankowalne dane

Standardem rynkowym jest prowadzenie wielomiesięcznych lub wieloletnich pomiarów wiatru przy pomocy masztów meteorologicznych, systemów LiDAR lub SoDAR. Dane pomiarowe są następnie kalibrowane z długoterminowymi reanalizami meteorologicznymi, aby uzyskać tzw. „bankowalne” prognozy produkcji energii i współczynnika mocy. Banki i inwestorzy instytucjonalni wymagają tego typu analiz z określeniem scenariuszy P50, P75 i P90 dla produkcji energii.

Modelowanie straty wewnętrzne i niepewności

W prognozie capacity factor uwzględnia się szereg strat i niepewności, takich jak:

• straty na zawirowaniach (wake losses) między turbinami,
• straty elektryczne na kablach i transformatorach,
• planowane i nieplanowane przestoje,
• niepewność modeli klimatycznych i lokalnych pomiarów.

W efekcie powstaje realistyczny obraz spodziewanego współczynnika mocy w całym okresie eksploatacji, który stanowi podstawę decyzji inwestycyjnych i warunków finansowania projektu.

FAQ

Jaki jest typowy współczynnik mocy elektrowni wiatrowej w Polsce?
W polskich warunkach lądowe elektrownie wiatrowe osiągają najczęściej współczynnik mocy w przedziale 25–35%. W najlepszych lokalizacjach, z nowoczesnymi turbinami o dużej średnicy wirnika, możliwe są wartości zbliżone do 38–40%. Kluczowe znaczenie ma lokalny rozkład prędkości wiatru na wysokości osi wirnika, dobranie odpowiedniego typu turbiny oraz wysoka dostępność techniczna. Projekty morskie na Bałtyku planuje się zwykle z capacity factor na poziomie 40–50%, co wynika z silniejszych i stabilniejszych wiatrów offshore.

Dlaczego współczynnik mocy elektrowni wiatrowej nie wynosi 100%?
Współczynnik mocy nie może osiągnąć 100%, ponieważ turbina wiatrowa nie pracuje przez cały czas z mocą nominalną. Prędkość i kierunek wiatru zmieniają się w ciągu dnia, sezonu i lat, a moc wiatru rośnie z sześcianem prędkości. Dodatkowo część czasu turbina jest wyłączona z powodu przeglądów, awarii, zbyt silnego wiatru (cut-out) lub ograniczeń sieciowych. Capacity factor odzwierciedla więc naturalną zmienność zasobu oraz warunki techniczne, a nie sprawność urządzenia jako takiego.

Jak obliczyć roczną produkcję energii z turbiny wiatrowej znając capacity factor?
Aby oszacować roczną produkcję energii, wystarczy pomnożyć moc zainstalowaną turbiny przez współczynnik mocy oraz liczbę godzin w roku. Dla uproszczenia stosuje się wzór: E = P × CF × 8760. Dla turbiny 4 MW o capacity factor 30% otrzymamy ok. 4 × 0,3 × 8760 ≈ 10 512 MWh rocznie. Ten prosty model jest użyteczny w analizach wstępnych, natomiast w praktyce projektowej stosuje się bardziej szczegółowe symulacje uwzględniające sezonowość, straty wewnętrzne i niepewności pomiarowe.

Czym różni się współczynnik mocy brutto od netto w energetyce wiatrowej?
Współczynnik mocy brutto liczony jest na podstawie energii wyprodukowanej na wyjściu z generatora turbiny, bez uwzględnienia strat wewnętrznych farmy wiatrowej. Capacity factor netto odnosi się natomiast do energii faktycznie dostarczonej do sieci, po odjęciu strat na kablach, transformatorach, przestojach technicznych oraz ewentualnym curtailmencie. Dla oceny ekonomiki projektu i porównywania farm wiatrowych kluczowe znaczenie ma współczynnik mocy netto, bo to on opisuje realny wolumen energii sprzedawanej na rynku.

Jak zwiększyć współczynnik mocy istniejącej farmy wiatrowej?
Podniesienie capacity factor działającej farmy wymaga optymalizacji technicznej i operacyjnej. Stosuje się m.in. aktualizacje oprogramowania sterującego, korekty krzywej mocy, modernizacje łopat, lepsze planowanie przeglądów w okresach małej wietrzności oraz rozwój systemów diagnostyki predykcyjnej. Istotne jest także ograniczanie curtailmentu poprzez współpracę z operatorem sieci, magazyny energii czy lokalne zużycie przemysłowe. W wielu projektach możliwe jest uzyskanie kilku–kilkunastu procent dodatkowej produkcji bez zmiany mocy zainstalowanej.