Montaż paneli fotowoltaicznych na balkonie stał się realną alternatywą dla osób mieszkających w blokach i wspólnotach mieszkaniowych. Coraz więcej właścicieli mieszkań szuka sposobu na obniżenie rachunków za prąd i częściową niezależność energetyczną bez dostępu do dachu budynku. Balkonowa fotowoltaika (tzw. balkonowe systemy PV, plug-in PV) pozwala wykorzystać nawet niewielką powierzchnię loggii czy tarasu do produkcji energii elektrycznej. Zanim jednak zainwestujesz w panele na balustradę lub konstrukcję wolnostojącą, warto poznać aspekty prawne, techniczne, finansowe i bezpieczeństwa, które decydują o opłacalności oraz zgodności instalacji z przepisami.
Czy można legalnie zamontować panele fotowoltaiczne na balkonie w bloku?
Odpowiedź na pytanie, czy montaż fotowoltaiki na balkonie w bloku jest legalny, nie jest zero-jedynkowa. Kluczowe są trzy obszary: przepisy prawa budowlanego, regulaminy wspólnoty lub spółdzielni mieszkaniowej oraz kwestie własności i odpowiedzialności za elewację. W większości przypadków balkon jest częścią składową lokalu, ale elewacja i balustrada należą już do części wspólnych budynku. Oznacza to, że samodzielne przytwierdzenie paneli do balustrady, ściany zewnętrznej lub stropu balkonu bez zgody zarządcy może zostać uznane za ingerencję w część wspólną.
Z punktu widzenia Prawa budowlanego niewielkie instalacje fotowoltaiczne o mocy do 50 kW, montowane na istniejących obiektach, zasadniczo nie wymagają pozwolenia na budowę, o ile nie wpływają na konstrukcję budynku i nie naruszają przepisów przeciwpożarowych. Balkonowe zestawy 300–800 W mieszczą się zdecydowanie poniżej tych progów, jednak lokalne przepisy i wytyczne straży pożarnej mogą wymagać dodatkowych uzgodnień w budynkach wysokich lub o szczególnym przeznaczeniu. Kluczowe jest również dopuszczenie takiej instalacji w regulaminie wspólnoty lub spółdzielni.
Rola wspólnoty i spółdzielni mieszkaniowej w montażu balkonowej fotowoltaiki
W przypadku lokali w budynkach wielorodzinnych pierwszym krokiem powinien być kontakt z zarządcą, spółdzielnią lub wspólnotą mieszkaniową. W regulaminie lub statucie mogą znajdować się zapisy dotyczące wyglądu elewacji, zakazu montowania anten, reklam czy urządzeń na balustradach. Niektóre wspólnoty wprost odnoszą się już do montażu paneli PV, inne wymagają indywidualnych uchwał właścicieli. Nawet jeśli nie ma formalnego zakazu, warto uzyskać pisemną zgodę, zwłaszcza gdy instalacja będzie widoczna z zewnątrz i może być uznana za zmianę wyglądu budynku.
Najczęściej spotykane praktyki to: wymóg przedstawienia projektu montażu z opisem konstrukcji, przyjęcie oświadczenia o odpowiedzialności za ewentualne szkody, ograniczenie mocy maksymalnej instalacji w lokalu, wskazanie standardów estetycznych (np. kolorystyka, sposób prowadzenia kabli). Coraz częściej wspólnoty decydują się też na wspólne instalacje fotowoltaiczne na dachu, z rozliczeniem energii między lokalami, co bywa korzystniejszą i mniej konfliktową opcją niż indywidualne panele na balkonach wystających poza lico elewacji.
Wymogi formalne i zgłoszeniowe – kiedy trzeba zgłosić instalację?
Nawet niewielki zestaw fotowoltaiczny na balkon może wymagać zgłoszenia do operatora systemu dystrybucyjnego (OSD), jeśli energia z paneli ma być wprowadzana do domowej instalacji elektrycznej. Decydujący jest typ falownika (inwertera). Najbardziej popularne są tzw. mikroinwertery sieciowe (grid-tie), które synchronizują się z siecią i wprowadzają nadwyżkę mocy do instalacji w mieszkaniu. W takim wypadku z punktu widzenia OSD powstaje mikroinstalacja prosumencka, którą należy zgłosić, aby uniknąć niezgodności z umową i zagrożeń dla bezpieczeństwa sieci.
Jeżeli natomiast użytkownik stosuje systemy wyspowe (off-grid) z akumulatorami i falownikiem, który nie ma możliwości pracy synchronicznej z siecią, a instalacja nie jest trwale wpięta do instalacji budynku, nie ma obowiązku zgłaszania jej do OSD. W takiej konfiguracji energia z balkonowych paneli może zasilać wybrane urządzenia poprzez dedykowane gniazda lub listwy. Trzeba jednak pamiętać, że montaż jakichkolwiek elementów instalacji elektrycznej w obrębie lokalu powinien być wykonywany zgodnie z normami, a przyłączenie inwertera do obwodów domowych warto zlecić osobie z odpowiednimi uprawnieniami SEP.
Warunki techniczne balkonu – ocena możliwości montażu
Przed podjęciem decyzji o instalacji warto przeanalizować warunki techniczne balkonu. Najistotniejsze czynniki to: powierzchnia i nośność konstrukcji, orientacja względem stron świata, zacienienie oraz dostępność zabezpieczonego miejsca na przeprowadzenie okablowania. Balkon skierowany na południe, południowy wschód lub południowy zachód będzie idealny dla maksymalizacji uzysków energii. Wschodnia lub zachodnia ekspozycja jest akceptowalna, ale uzyski roczne będą mniejsze. Północna orientacja zwykle wyklucza opłacalną fotowoltaikę balkonową, chyba że panele można przechylić ponad barierkę i „wyjść” poza zacienioną część elewacji, co jednak wymaga precyzyjnej analizy i zgód.
Nośność balkonu ma znaczenie przede wszystkim przy planowaniu większej liczby modułów lub konstrukcji z obciążeniem balastowym (np. stalowe stelaże z bloczkami betonowymi). Standardowy moduł 370–420 W waży około 18–22 kg, do tego dochodzi waga konstrukcji. Przy dwóch panelach i lekkiej ramie obciążenie rzędu kilkudziesięciu kilogramów jest akceptowalne dla większości współczesnych balkonów, lecz w przypadku starych budynków lub zadaszeń z płyty warstwowej wskazana jest konsultacja z konstruktorem. Nie wolno kotwić paneli w sposób osłabiający przekrój elementów nośnych ani mocować ich do skorodowanych balustrad.
Jakie panele fotowoltaiczne nadają się na balkon?
Wybór odpowiednich modułów jest kluczowy, gdy dysponujemy ograniczoną powierzchnią. Najczęściej stosuje się standardowe panele monokrystaliczne o mocy 350–450 W i wymiarach około 1,7–1,8 × 1,0–1,1 m, ale na balkonach używa się też paneli mniejszych, połówek lub rozwiązań elastycznych. Istotne parametry to: moc jednostkowa w Wp, sprawność, tolerancja mocy, odporność na częściowe zacienienie (technologia half-cut, multiple busbar), a także wygląd (moduły full black lepiej komponują się z nowymi elewacjami). Dla balkonów krytyczna jest odporność na wiatr i sposób mocowania ramy – moduły muszą przejść certyfikowane testy obciążenia mechanicznego.
Ciekawą grupą produktów są tzw. zestawy balkonowe plug-in, które zawierają jeden lub dwa panele, mikroinwerter, okablowanie oraz często dedykowany licznik energii. Takie systemy są projektowane z myślą o szybkim montażu przez użytkownika, najczęściej na barierce lub konstrukcji wolnostojącej, i podłączeniu do gniazdka. Z punktu widzenia prawa i bezpieczeństwa elektrycznego tego rodzaju urządzenia muszą spełniać wymagania normatywne dotyczące zabezpieczeń przeciwprzeciążeniowych i przeciwporażeniowych, a ich zastosowanie w polskich warunkach sieciowych wymaga dokładnego sprawdzenia zgodności z wytycznymi OSD.
Falowniki do balkonowej fotowoltaiki – mikroinwertery i systemy hybrydowe
Kluczowym elementem każdego systemu PV jest falownik fotowoltaiczny. Na balkonach dominują mikroinwertery, czyli niewielkie urządzenia przypisywane do jednego lub dwóch paneli. Ich zalety to: elastyczność montażu, lepsza praca w warunkach częściowego zacienienia (każdy moduł pracuje niezależnie), wyższe bezpieczeństwo (niższe napięcie DC w instalacji) oraz możliwość łatwego monitoringu poprzez Wi-Fi. Mikroinwerter montuje się zwykle tuż za panelami, a do mieszkania wprowadza się już prąd przemienny 230 V.
Alternatywą są małe inwertery hybrydowe pracujące z akumulatorami. W takim układzie panele na balkonie ładują magazyn energii, z którego zasilane są odbiorniki, np. sprzęt RTV, routery, oświetlenie czy komputery. Systemy off-grid eliminują problem formalności z operatorem sieci, ale wymagają inwestycji w magazyn energii, który ma ograniczoną żywotność. Wybór między mikroinwerterem grid-tie a systemem wyspowym powinien uwzględniać profil zużycia energii w mieszkaniu, oczekiwaną moc szczytową, miejsce na montaż akumulatorów oraz akceptowalny czas zwrotu inwestycji.
Montaż paneli fotowoltaicznych na balustradzie i konstrukcjach balkonowych
Montaż paneli PV na balustradzie wymaga szczególnej staranności, ponieważ konstrukcja jest narażona na obciążenia wiatrem oraz drgania. Niedopuszczalne jest prowizoryczne mocowanie za pomocą opasek czy linek bez certyfikowanych uchwytów. Producenci zestawów balkonowych oferują systemy montażowe przeznaczone do konkretnych typów barierek (metalowych, szklanych, betonowych), uwzględniające odpowiednią ilość punktów mocowania i kąty pochylenia. Należy unikać sytuacji, w której panel wystaje znacznie poza obrys balustrady i może zostać zerwany podczas silnej wichury.
W przypadku balkonów typu loggia lub tarasów często korzystne jest zastosowanie konstrukcji wolnostojących balastowych, ustawianych na posadzce. Rozwiązanie to ogranicza ingerencję w elewację i balustradę oraz ułatwia uzyskanie zgody wspólnoty, ale wymaga miejsca na bloczki lub inne obciążniki. Kąt nachylenia paneli w Polsce warto ustawić w zakresie 20–35°, z korekcją w zależności od lokalizacji i ekspozycji. Im wyższe pochylenie, tym większe obciążenie wiatrem, ale lepsza samooczyszczalność modułów. Konstrukcja powinna umożliwiać bezpieczny dostęp do paneli w celu konserwacji i czyszczenia.
Bezpieczeństwo pożarowe i elektryczne balkonowych instalacji PV
Bezpieczeństwo jest jednym z najczęściej podnoszonych argumentów przeciwników fotowoltaiki na elewacjach. Prawidłowo zaprojektowana i wykonana instalacja fotowoltaiczna na balkonie nie zwiększa istotnie ryzyka pożaru, ale tylko pod warunkiem zastosowania certyfikowanych komponentów i zachowania zasad sztuki elektrycznej. Kluczowe jest odpowiednie prowadzenie przewodów DC i AC, stosowanie zabezpieczeń nadprądowych oraz różnicowoprądowych, a także ochrona przed przepięciami. Połączenia wtykowe MC4 muszą być wykonywane z użyciem kompatybilnych elementów i zaciskane dedykowanym narzędziem, aby uniknąć iskrzenia.
W kontekście ochrony przeciwpożarowej istotne są również materiały użyte do mocowania paneli do elewacji. W budynkach wysokich i wysokościowych obowiązują zaostrzone wymagania dla elementów montowanych na fasadach, aby ograniczyć ryzyko rozprzestrzeniania się ognia. Balkon powinien pozostać drogą ewakuacyjną; nie wolno zastawiać go konstrukcjami uniemożliwiającymi ucieczkę lub akcję ratowniczą straży pożarnej. Przed montażem dobrze jest skonsultować projekt ze specjalistą ds. ochrony przeciwpożarowej, szczególnie w budynkach powyżej 25 m wysokości, gdzie instalacje PV mogą wymagać dodatkowych uzgodnień.
Opłacalność fotowoltaiki na balkonie – jak liczyć zwrot z inwestycji?
Ekonomika balkonowej fotowoltaiki różni się od dużych instalacji dachowych. Mamy do dyspozycji ograniczoną powierzchnię, więc i moc systemu zwykle nie przekracza 600–800 W. Oznacza to roczną produkcję energii na poziomie około 550–900 kWh, w zależności od orientacji i zacienienia. Przy obecnych cenach energii elektrycznej i opłat dystrybucyjnych oszczędności rzędu kilkuset złotych rocznie są realistyczne. Koszt zestawu balkonowego z mikroinwerterem to zazwyczaj kilka tysięcy złotych, co przekłada się na czas zwrotu ok. 6–10 lat, o ile energia jest w dużej części zużywana na bieżąco.
Opłacalność znacząco rośnie, jeśli użytkownik może dopasować zużycie do produkcji – na przykład uruchamiając w dzień pralkę, zmywarkę, ładowarki czy sprzęt IT. W praktyce energia z balkonowych paneli redukuje pobór z sieci w ciągu dnia, co oznacza, że licznik energii wolniej „nabija” kWh, a rachunki maleją. Należy jednak uwzględnić, że część energii może zostać oddana do sieci bez rozliczenia (w przypadku niezgłoszonych instalacji) lub na niekorzystnych warunkach, jeżeli system nie jest zoptymalizowany pod autokonsumpcję. Z tego powodu dobrą praktyką jest raczej zaniżanie mocy balkonowego systemu w stosunku do mocy przyłączeniowej i profilu zużycia niż jej sztuczne zawyżanie.
Wpływ zacienienia i usytuowania na produkcję energii
Balkony w zabudowie miejskiej często są częściowo zacienione przez sąsiednie budynki, wystające stropy, drzewa czy elementy architektury. Cieniowanie kilku procent powierzchni modułu może obniżyć jego produkcję nawet o kilkadziesiąt procent, jeśli instalacja jest źle zaprojektowana. Dlatego przy balkonowej fotowoltaice szczególnie istotne jest zastosowanie modułów half-cut z wieloma ścieżkami przewodzącymi oraz mikroinwerterów przypisanych do pojedynczych paneli. Pozwala to zminimalizować straty wynikające z nierównomiernego oświetlenia.
Przed montażem warto wykonać prostą analizę nasłonecznienia – obserwując cień o różnych porach dnia i roku, korzystając z aplikacji symulujących ruch słońca lub konsultując się z projektantem PV. Należy zwrócić uwagę na sezonową zmienność warunków: zimą słońce jest niżej, więc cień z górnych kondygnacji może być dłuższy, a latem roślinność na drzewach dodatkowo ogranicza dopływ światła. Przy silnie zacienionych balkonach lepszą alternatywą może być wspólna instalacja na dachu budynku, podzielona między lokatorów, niż indywidualne panele na balustradzie o bardzo niskiej produktywności.
Integracja balkonowej fotowoltaiki z instalacją elektryczną mieszkania
Integracja zestawu fotowoltaicznego na balkonie z instalacją domową może przybrać różne formy. Najprostszy wariant to dedykowany obwód zakończony gniazdem, do którego podłączony jest mikroinwerter. Energia z paneli zasila w pierwszej kolejności odbiorniki podłączone do tego samego obwodu, a nadwyżka „rozlewa się” po pozostałej instalacji. Bardziej zaawansowane rozwiązania obejmują wpięcie inwertera do rozdzielnicy elektrycznej z zastosowaniem odpowiednich wyłączników nadprądowych, różnicowoprądowych i analizatora energii, co umożliwia precyzyjny monitoring produkcji i autokonsumpcji.
W każdym przypadku kluczowe jest zachowanie zasad selektywności zabezpieczeń oraz odpowiedniej przekrojowości przewodów, szczególnie na odcinku między balkonem a rozdzielnicą. Przewody powinny być odporne na promieniowanie UV i warunki atmosferyczne, prowadzone w peszlach lub kanałach, z minimalizacją ryzyka uszkodzenia mechanicznego. Zabronione jest podłączanie inwertera do obwodów o wątpliwym stanie technicznym lub przeciążonych. Dobrym standardem jest wykonanie przeglądu instalacji elektrycznej mieszkania przed uruchomieniem balkonowej fotowoltaiki, szczególnie w starszych budynkach z aluminiowymi przewodami.
Aspekty estetyczne i urbanistyczne fotowoltaiki na balkonach
Montaż paneli na elewacjach i balkonach wpływa na estetykę budynku oraz przestrzeń publiczną. W niektórych miastach, szczególnie w strefach ochrony konserwatorskiej, wymagane są dodatkowe zgody na modyfikacje wyglądu fasad. Z punktu widzenia wspólnot mieszkaniowych uporządkowane, spójne wizualnie instalacje fotowoltaiczne na balkonach są bardziej akceptowalne niż przypadkowo rozmieszczone, różnorodne konstrukcje. Dlatego dobrym kierunkiem jest wypracowanie w ramach wspólnoty standardów – np. dopuszczenie jednego typu paneli, określonej linii montażu czy kolorystyki ram i przewodów.
Rozwój technologii BIPV (Building Integrated Photovoltaics) otwiera perspektywę stosowania modułów pełniących jednocześnie funkcję balustrad szklanych czy elementów wypełniających loggie, jednak takie rozwiązania wymagają z reguły projektu na etapie modernizacji całego budynku. Dla pojedynczego lokatora praktyczniejszy jest klasyczny zestaw balkonowy, ale odpowiedni dobór kolorystyki (np. panele full black) i estetyczne prowadzenie okablowania pozwalają znacząco ograniczyć wizualny „bałagan”. W przyszłości można spodziewać się, że normy urbanistyczne będą coraz precyzyjniej regulować sposób montażu fotowoltaiki na elewacjach, a dobrze wykonane instalacje balkonowe będą wręcz pożądanym elementem zielonej architektury.
Wsparcie finansowe i ulgi podatkowe dla balkonowej fotowoltaiki
Programy wsparcia dla prosumentów, takie jak „Mój Prąd” czy ulga termomodernizacyjna, historycznie koncentrowały się na instalacjach dachowych w domach jednorodzinnych. Właściciele mieszkań w blokach byli często pomijani lub objęci mniej korzystnymi formami dofinansowania. Sytuacja stopniowo się zmienia, wraz z pojawieniem się programów dla wspólnot i spółdzielni oraz rozwojem koncepcji prosumenta zbiorowego. Dla typowych, indywidualnych zestawów balkonowych możliwości dotacji bywają ograniczone, ale w niektórych regionach działają lokalne programy wspierające małe instalacje OZE, także w budynkach wielorodzinnych.
Kwestia korzystania z ulg podatkowych przez właścicieli mieszkań zależy od interpretacji, czy balkonowa instalacja może być zakwalifikowana jako przedsięwzięcie termomodernizacyjne w rozumieniu przepisów. W praktyce często łatwiej jest skorzystać z instrumentów przewidzianych dla całego budynku (instalacja na dachu, modernizacja węzła cieplnego) niż rozliczać indywidualny zestaw. Zanim podejmiesz decyzję, warto skonsultować się z doradcą podatkowym lub doradcą energetycznym, który przeanalizuje aktualne programy wsparcia i wskaże, czy fotowoltaika na balkonie kwalifikuje się do jakiejkolwiek formy dofinansowania w danej gminie lub województwie.
Najczęstsze błędy przy montażu fotowoltaiki na balkonie
Mimo pozornej prostoty balkonowe systemy PV są narażone na typowe błędy projektowe i wykonawcze. Do najczęstszych należą: nieuzyskanie zgody wspólnoty lub spółdzielni, co może skutkować nakazem demontażu; zastosowanie niecertyfikowanych komponentów o wątpliwej jakości; prowizoryczne mocowanie paneli narażone na zerwanie przez wiatr; brak analizy zacienienia, przez co system produkuje znacznie mniej energii niż zakładano; niewłaściwe podłączenie do instalacji elektrycznej, z pominięciem zabezpieczeń i zasad selektywności. Częstym problemem jest również zbyt optymistyczne szacowanie uzysków energii przy północnych lub mocno zacienionych ekspozycjach.
Aby uniknąć tych pułapek, warto podejść do projektu balkonowej fotowoltaiki w sposób analogiczny do większej instalacji: wykonać wstępną analizę potencjału energetycznego, sprawdzić przepisy i regulaminy, dobrać komponenty o odpowiednich certyfikatach, a kluczowe prace elektryczne powierzyć specjaliście. Pozwoli to nie tylko zwiększyć bezpieczeństwo i trwałość systemu, ale także poprawić jego opłacalność. Dobrze zaprojektowana instalacja PV na balkonie może być trwale działającym elementem domowej energetyki, a nie tylko krótkotrwałym eksperymentem.
FAQ
Czy potrzebna jest zgoda wspólnoty mieszkaniowej na montaż paneli fotowoltaicznych na balkonie?
W większości przypadków montaż paneli fotowoltaicznych na balkonie wymaga zgody wspólnoty lub spółdzielni mieszkaniowej, ponieważ balustrada i elewacja są częścią wspólną budynku. Nawet jeśli balkon przynależy do Twojego lokalu, nie możesz dowolnie zmieniać wyglądu fasady ani naruszać elementów konstrukcyjnych. Zarządca zwykle oczekuje opisu planowanej instalacji, sposobu mocowania paneli i przebiegu kabli. Brak zgody może skutkować nakazem demontażu. Dlatego przed zakupem zestawu balkonowego warto uzyskać pisemne potwierdzenie, że taka fotowoltaika na balkonie jest dopuszczalna w danym budynku.
Jaka moc paneli fotowoltaicznych na balkon jest optymalna dla mieszkania?
Optymalna moc fotowoltaiki balkonowej zależy od dostępnej powierzchni i profilu zużycia energii. W praktyce w mieszkaniach stosuje się zestawy od 300 do około 800 W, oparte na jednym lub dwóch modułach monokrystalicznych. Taki system może wyprodukować rocznie 300–900 kWh, co w typowym lokalu pokrywa część zużycia sprzętu RTV, AGD i oświetlenia w ciągu dnia. Przy doborze mocy warto kierować się autokonsumpcją – lepiej mieć nieco mniejszy zestaw, którego energia jest niemal w całości zużywana na miejscu, niż przewymiarowaną instalację oddającą nadwyżki do sieci bez rozliczenia.
Czy panele fotowoltaiczne na balkonie można podłączyć bezpośrednio do gniazdka?
Na rynku dostępne są zestawy balkonowe plug-in, które producent przewiduje do podłączenia przez zwykłe gniazdo 230 V, jednak w Polsce taka konfiguracja wymaga ostrożności. Mikroinwerter musi spełniać normy dotyczące współpracy z siecią, a obwód, do którego jest podłączony, powinien posiadać odpowiednie zabezpieczenia nadprądowe i różnicowoprądowe. W praktyce zaleca się wykonanie dedykowanego obwodu lub wpięcie zestawu przez rozdzielnicę, po konsultacji z elektrykiem z uprawnieniami. Samodzielne wpinanie fotowoltaiki do przypadkowego gniazdka może być niezgodne z zaleceniami operatora sieci i stwarzać zagrożenie.
Jakie oszczędności mogą dać panele fotowoltaiczne na balkonie w bloku?
Oszczędności z paneli fotowoltaicznych w mieszkaniu zależą głównie od mocy zestawu, warunków nasłonecznienia i sposobu użytkowania. Dobrze ustawiony system 600–800 W może wyprodukować rocznie kilkaset kWh, co przekłada się na redukcję rachunków za energię o kilkaset złotych, przy obecnych taryfach i opłatach dystrybucyjnych. Warunkiem jest wysoka autokonsumpcja, czyli zużywanie energii w godzinach pracy instalacji – warto wtedy włączać pralkę, zmywarkę czy ładować urządzenia mobilne. Warto pamiętać, że fotowoltaika balkonowa nie pokryje całości zapotrzebowania, ale może zauważalnie obniżyć miesięczne koszty.
Czy fotowoltaika na balkonie jest bezpieczna podczas burzy i silnego wiatru?
Prawidłowo zaprojektowana i zamontowana instalacja PV na balkonie jest odporna na typowe warunki pogodowe, w tym burze i podmuchy wiatru. Kluczowe jest zastosowanie certyfikowanych systemów montażowych, odpowiednich punktów kotwienia i właściwego doboru obciążeń balastowych. Moduły fotowoltaiczne są testowane na obciążenia mechaniczne i grad, jednak niewłaściwie zamocowany panel może zostać zerwany. Z punktu widzenia ochrony odgromowej standardowo nie podłącza się balkonowych zestawów do instalacji odgromowej, ale trzeba zadbać o poprawne uziemienie zgodnie z projektem. Regularna kontrola po silnych wichurach jest zalecana, aby wykluczyć poluzowanie elementów.
